Παραλληλισμοί και συμπεράσματα για την ελληνική οικονομία

Οι περισσότεροι οικονομολόγοι ψάχνουν να παραλληλίσουν τη σημερινή ενεργειακή κρίση με αυτήν της δεκαετίας του 1970. Τότε τα υψηλά ποσοστά μεταπολεμικής ανάπτυξης άρχισαν να εξασθενίζουν και ο πληθωρισμός αυξήθηκε, ιδιαίτερα μετά το «πετρελαϊκό σοκ» που προκάλεσε ο αραβοϊσραηλινός πόλεμος του Γιομ Κιπούρ το 1973. Ωστόσο, ο κόσμος είναι πολύ διαφορετικός σήμερα. Η αγορά της εργασίας το ίδιο. Τότε οι μισθοί προσπαθούσαν να ακολουθήσουν την αυξητική τάση στις τιμές των προϊόντων. Σήμερα αυτό είναι μάλλον απίθανο. Επίσης, οι κεντρικοί τραπεζίτες είναι λιγότερο ανεκτικοί στον πληθωρισμό και έχουν άφθονο περιθώριο αυστηρότερης πολιτικής, όχι μόνο μέσω των επιτοκίων αλλά και της ποσοτικής χαλάρωσης. Ο επικεφαλής οικονομολόγος της Capital Economics Νιλ Σίρινγκ, έκανε έναν πιο παράτολμο παραλληλισμό. Συνέκρινε τη σημερινή κατάσταση με αυτή στη Μεγάλη Βρετανία αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πρώτη ομοιότητα αφορά την αγορά εργασίας. Τότε, όπως και τώρα, υπήρξε ένα τεράστιο σοκ στον τρόπο ζωής του Ηνωμένου Βασιλείου. Μετά το τέλος του πολέμου, μεγάλος αριθμός εργαζομένων απελευθερώθηκε από τις ένοπλες δυνάμεις στην αγορά εργασίας – τους πρώτους 18 μήνες μετά τον πόλεμο, επτά εκατομμύρια άνθρωποι «αποδεσμεύτηκαν».

Θέσεις εργασίας υπήρχαν πολλές σε τομείς όπως η εξόρυξη άνθρακα και η γεωργία. Απλά υπήρχε αναντιστοιχία ικανοτήτων. Οι ικανότητες των απολυμένων από τον στρατό δεν αντιστοιχούσαν στις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Ως συνέπεια αυξήθηκε ο συνολικός αριθμός των ανέργων. Το εθνικό ποσοστό ανεργίας αυξήθηκε από σχεδόν μηδενικό στο τέλος του πολέμου σε λίγο πάνω από 3% μέχρι το 1947. Παρόμοια δηλαδή κατάσταση με πολλές χώρες συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, όπου επιχειρήσεις δηλώνουν ότι δεν βρίσκουν εργαζομένους με τα προσόντα που ζητούν και η ανεργία παραμένει σε υψηλά επίπεδα. Υπάρχουν και άλλες ομοιότητες όμως.

Οπως και με την πανδημία, η διαχείριση της οικονομίας του πολέμου απαιτούσε μεγάλη επέκταση των εξουσιών του κράτους και τεράστια αύξηση των κρατικών δαπανών. Μέχρι το τέλος του πολέμου, το Ηνωμένο Βασίλειο είχε δημοσιονομικό έλλειμμα ισοδύναμο με το 22% του ΑΕΠ. Πέρυσι ήταν στο 15,5%. Στην Ελλάδα πάνω από 10%. Και στις δύο περιόδους, σημειώθηκε μεγάλη αύξηση του δημόσιου χρέους. Μεταξύ 1939 και 1945 το δημόσιο χρέος αυξήθηκε από 153% σε 242% του ΑΕΠ. Το ίδιο συμβαίνει και τώρα, όχι μόνο στη Μεγάλη Βρετανία και την Ελλάδα, αλλά και σε χώρες όπως η Ιταλία ή η Γερμανία.

Και στις δύο περιόδους, η επέκταση των δημοσιονομικών ελλειμμάτων συνοδεύτηκε από μια μεγάλη αύξηση των ιδιωτικών αποταμιεύσεων. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτή η αύξηση των ιδιωτικών αποταμιεύσεων ήταν συνέπεια της κρατικής παρέμβασης στην οικονομία. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, τα lockdown εμπόδισαν τους καταναλωτές να δαπανήσουν εισόδημα, προκαλώντας συσσώρευση αποταμιεύσεων. Το βλέπουμε στις καταθέσεις άνω των 30 δισ. που εισέρρευσαν στις ελληνικές τράπεζες τον τελευταίο χρόνο. Μετά τον πόλεμο, υπήρξε μια ανάκαμψη στις δαπάνες του ιδιωτικού τομέα η οποία τροφοδοτήθηκε μεταξύ άλλων από την αύξηση της τιμής του πετρελαίου κατά 70% μεταξύ 1945 και 1950, η οποία αύξησε και τις τιμές καταναλωτή.

Οι ομοιότητες ήταν τελικά αρκετές, αλλά στην πράξη οι διαφορές είναι πολλές. Τα συμπεράσματα ωστόσο χρήσιμα. Το πρώτο – θετικό – ότι μετά από όλες αυτές τις στρεβλώσεις ακολούθησαν υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης τουλάχιστον μέχρι το 1960. Κάτι που διαφαίνεται παρά τα προβλήματα και τώρα. Το δεύτερο – επίσης θετικό – μια πολιτική μηδενικών ή αρνητικών επιτοκίων, όπως αυτή που εφαρμόζεται τώρα από τις κεντρικές τράπεζες, είχε αποδώσει και τότε. Αυτά τα εξαιρετικά χαμηλά κόστη δανεισμού βοήθησαν τότε τις αναπτυγμένες χώρες να μειώσουν το βάρος του δημόσιου χρέους. Μια αντίστοιχη πολιτική απολαμβάνει τώρα και η ελληνική οικονομία και αποτελεί ίσως την τελευταία της ευκαιρία για μια ουσιαστική μείωση του χρέους μέσα από την οικονομική μεγέθυνση.