Στους δρόμους των μίμων

Μία εξαίσια ομάδα δημοτικών τραγουδιών, που τα θέματά τους μάλιστα είναι διάχυτα μέσα σε όλες τις βαλκανικές χώρες (αν και ένα θέμα του συναντάται και στην ιρλανδική δημοτική παράδοση) έχουν χαρακτηριστεί ως «Παραλογές». Ο όρος δεν έχει να κάνει με το Παράλογο που παρέσυρε μερικούς, επειδή έχει κυρίως υπερφυσικά και θαυμαστά γεγονότα να αφηγηθεί. Ο όρος είναι σύντμηση της λέξης «Παρα-κατά-λογή», δηλαδή λόγος, αφήγηση που εκτελείται δίπλα, στο πλάι, ενώ η μίμηση είναι αυτοσχεδιαστική και χωρίς λόγο. Ενα μάλιστα εξαίσιο δημοτικό μας τραγούδι, μια καταπληκτική παραλογή είναι «Του Γιοφυριού της Αρτας», όπου ακούμε πώς ένα πουλί, αφού σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες δεν μπόρεσαν να στεριώσουν το γιοφύρι, προφητεύει πως, μόνο αν χτιστεί η γυναίκα του Πρωτομάστορα, θα στεριώσει. Κι ακούμε μετά «να ‘τηνε και ροβόλαγε απ’ την απάνω στράτα». Εχει δηλαδή μέσα στους αιώνες, που οι παραλλαγές του τραγουδιού κυκλοφορούν από στόμα σε στόμα, διασωθεί ο θεατρικός χαρακτήρας του τραγουδιού. Μια «δείξη», όπως στην τραγωδία που συχνά ένα πρόσωπο ή ο Χορός αναγγέλλουν την είσοδο ενός νέου προσώπου: «Ηδε Αντιγόνη…», «Να η Αντιγόνη».

Οι Παραλογές έχουν την ιστορική τους εξήγηση. Κυρίως μετά την ελληνική διασπορά με την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η ελληνική παιδεία, χάρις στα στρατεύματα, έφτασε και σε ξένες χώρες άλλων πολιτισμικών αξιών (από την Αίγυπτο και τη Συρία έως τους Ινδούς, που λέει κι ο Καβάφης). Εκεί σε λαούς χωρίς ανάλογες εμπειρίες, χωρίς τη γνώση των κανόνων, αλλά και χωρίς γνώση των μυθολογικών υποθέσεων, υποχρεώθηκαν να βλέπουν μιμητικές πράξεις χωρίς λόγο και, ανάλογα με το ακροατήριο, ένας αφηγητής δίπλα (παρά) αφηγείτο, εξηγούσε και περιέγραφε ιδέες και συναισθήματα της μιμητικής πράξης. Στα χρόνια μας αυτό το επανέφερε στη θεατρική εμπειρία ο Μπρεχτ, όπου στα έργα του υπάρχει πάντα ένας αφηγητής, καθοδηγητής του κοινού.

Αιώνες σκοτεινοί μετά την κλασική ρωμαϊκή συμβολή στο θέατρο λειτούργησαν τελείως υπόγεια, συχνά συνωμοτικά, με το θέατρο να είναι επισήμως εν διωγμώ. Μεσολάβησε η κάθοδος στην Ευρώπη των βαρβάρων: Ούννοι, Γότθοι, Σλάβοι, Γερμανοί, Σκύθες κ.λπ. κατέκλυσαν τα ευρωπαϊκά εδάφη, πολλά από τα οποία είχαν ερημωθεί από τις τρομερές πανδημίες – χολέρα, λέπρα… Στην Ανατολή και στο Βυζάντιο, που καταλάμβανε εδάφη από την Περσία και τη Βόρεια Αφρική ως τη Σικελία και την Κάτω Ιταλία, ανταγωνίστηκαν δύο διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις: της κλασικής ελληνικής και λατινικής από τη μία και των ασιατικών ηθών και θρησκευτικών παραδόσεων από την άλλη. Στο Βυζάντιο κυριάρχησε για τη θρησκεία τα πρώτα χρόνια της Αυτοκρατορίας το δόγμα της Παλαιάς Διαθήκης «ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα» και το θέατρο εξοβελίστηκε και επισήμως. Για χρόνια σε λαϊκά πανηγύρια κυκλοφορούσαν μίμοι, μια από αυτές που χόρευε με το ντέφι εξελίχθηκε στην Αυτοκράτειρα Θεοδώρα, σύζυγο του Ιουστινιανού!! Στη νομοθεσία, όμως, του Ιουστινιανού, τις «Νεαρές», οι ηθοποιοί δεν θεωρούνταν νόμιμοι πολίτες, τα παιδιά τους δεν επιτρεπόταν να κληρονομούν τους γονείς και, βέβαια, δεν αναλάμβαναν κανένα δημόσιο λειτούργημα. Γλωσσικά, μάλιστα, έχει ενδιαφέρον το πράγμα: στη νομοθεσία οι πόρνες αναφέρονταν με το όνομα «Θυμελικαί», γυναίκες της θεατρικής σκηνής, της θυμέλης!!

Αλλά και στη Δύση, για άλλους λόγους, η θεατρική λειτουργία δεινοπάθησε. Ενώ από τους ιστορικούς του θεάτρου το θέατρο στην Ευρώπη μπήκε στη ζωή των ανθρώπων από μια ηγουμένη μοναστηριού, τη Χοσμπίντα, που εισήγαγε τη μίμηση πράξεως στους αγράμματους, και πιθανόν αλλοδαπούς νεόφωτους Χριστιανούς του μοναστηριού της, έγινε από μιας αρχής και από το Βατικανό διαδικασία μέσω της μιμήσεως και των ιερών μύθων και των βίων αγίων να μυηθούν οι αγράμματες μάζες στην πίστη. Ετσι τα πρώτα θεατρικά δρώμενα στην ιστορία του ευρωπαϊκού θεάτρου είναι «Μυστήρια», αφηγήσεις για βασανιστήρια αγίων, θαύματα και τιμωρίες αμαρτωλών.

Στο Βέλγιο κάθε χρόνο, για αιώνες, σε γιορτή των εμπόρων των Βρυξελλών διοργανώνονταν δημόσιες αναπαραστάσεις των βίων των αγίων ή του βίου του Ιησού που ελάμβαναν χώρα στην κεντρική πλατεία της πόλης (και σήμερα ένα έξοχο αρχιτεκτονικό μνημείο του Μεσαίωνα), όπου γύρω γύρω υψώνονταν εξαίρετα οικοδομήματα – έδρες των συνδικάτων και των συντεχνιών του Μεσαίωνα (ανταγωνιστικά ακόμα και για τον πλούτο της διακόσμησης της φασάδας). Στην τελετή κάθε συντεχνία στόλιζε ένα άρμα με θέμα τη Γέννηση, τα θαύματα, τη Σταύρωση, την Ανάσταση κ.λπ. του Χριστού. Και βραβεύονταν η καλύτερη αναπαράσταση από τον κλήρο, τους άρχοντες και τις συντεχνίες. Υπάρχει, μάλιστα, και τεράστιος πίνακας ζωγράφου της εποχής που απαθανατίζει μια τέτοια παρέλαση.

ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΟ. Δεν είναι, λοιπόν, χωρίς εξήγηση, γιατί το θέατρο ήταν απαγορευμένο στην Ανατολή και στην Ελλάδα, μετά την Οθωμανική Κατοχή (το Κοράνιο απαγορεύει τη μίμηση κατά διαδεδομένη παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης. Εξάλλου και οι Εβραίοι δεν είχαν θέατρο). Στο ορθόδοξο Ισλάμ απαγορεύεται το θέατρο. Μόνο στην Περσία, όπου επικράτησαν οι Σιίτες, υπήρχαν θρησκευτικά δρώμενα, αναφερόμενα στα Πάθη και τα Μαρτύρια των αποστατών της Ορθοδοξίας των Σουνιτών.

Αυτή η ανυπαρξία προϊστορίας στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα βρήκε τις χώρες ορφανές και υποχρεωμένες να υποκύψουν κατ’ ανάγκην στη μίμηση τρόπων, ηθών, κανόνων, μορφών από την Ευρώπη που ήδη το 1821 είχε 600 χρόνια θεατρική ιστορία!! Ετσι η θεατρική εξέλιξη στα μέρη μας τελειώνει με τους μίμους και τον παντόμιμο, ενώ στη Ρώμη συνεχίζεται η ελληνική παράδοση, όπως ήδη ανέφερα σε προηγούμενο κείμενο, πραγματικά και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ρωμαϊκού τρόπου ζωής και ιδεών.

Ετσι, μέσα στα χρόνια του μεσαιωνικού σκότους, στα σταυροδρόμια της Ευρώπης, ανάμεσα σε πανδημίες, πολέμους, θρησκευτικές έριδες, το «μπουλούκι» των θεατρίνων περιφέρει τους μύθους, τα πάθη, τα θαύματα και τα μαρτύρια του ανθρώπου στις λαϊκές αγορές, στα λιμάνια και στις κλειστές αυλές των πλούσιων εμπόρων. Στην ισπανική θεατρική ιστορία υπάρχει ξεχωριστή θέση στα έργα που ονομάζονται «Ιερές Πράξεις». Ο Θερβάντες, εκτός από τον «Δον Κιχώτη», έχει αφήσει πάνω από 1.500 τέτοια «δραμάτια»! Παράλληλα, οι λόγιοι ξαναβρίσκουν το αρχαίο ελληνικό δράμα και γράφουν ειδικά στην Αναγέννηση ανάλογα κείμενα που θα μας απασχολήσουν την άλλη εβδομάδα. Ετσι το θέατρο προχωρεί με τους επαγγελματίες λαϊκούς καλλιτέχνες, τις συντεχνίες, στα πανηγύρια, στις αυλές των ναών και των αρχοντικών, ακόμη και στα στρατόπεδα. Ο Μπρεχτ στη «Μάνα Κουράγιο» διασώζει μια τέτοια θεατρική δράση μέσα στον εμφύλιο θρησκευτικό πόλεμο.

Ο Σαίξπηρ, μέγας ποιητής του θεάτρου, αλλά και θεατρίνος περιοδεύοντος θιάσου, στον «Αμλετ» διασώζει διαφορετικές θεατρικές μορφές. Μια ομάδα θεατρίνων φτάνει στην Ελσινόρη και παίζει έργα γραμμένα σε στίχους, με δραματικά γεγονότα από τα έπη (Εκάβη π.χ.) και, παράλληλα, παίζει και παντόμιμο με πρόλογο και στοιχειώδες κείμενο, τη μεγάλη παράδοση που διατρέχει την Ευρώπη σε σκοτεινούς αιώνες. Ο μεγάλος ποιητής του θεάτρου σε μία και μόνο τραγωδία του διασώζει τρεις παραδόσεις θεατρικής ιστορίας, το Αναγεννησιακό, των περιφερόμενων μίμων και τη δική του εκδοχή που θα κατακυριεύσει την Ευρώπη. Η Commedia dell’ arte θα γεννήσει τα νεοελληνικά μπουλούκια και το λόγιο θέατρο, η Commedia Erudita, που θα μας απασχολήσει την άλλη εβδομάδα, γέννησε τη «Φαύστα» του Βερναρδάκη!