Πολιτικό Ισλάμ και χρόνος

Οι δραματικές εξελίξεις στο Αφγανιστάν προκάλεσαν διάφορες σκέψεις γύρω από το πολιτικό-τρομοκρατικό Ισλάμ. Αυτό που εντυπωσιάζει περισσότερο το ευρύ κοινό είναι το πώς μεταχειρίζεται τις γυναίκες: αυτή η επικέντρωση στην τρομοκρατική καταδυνάστευση των γυναικών, όχι μόνο εκ μέρους της τρομοκρατικής πλευράς του Ισλάμ αλλά του οθωμανισμού γενικότερα, οδηγεί στην προκειμένη περίπτωση σε μια μερική, αποσπασματική εικόνα του ισλαμισμού την οποία οι Δυτικοί κρίνουν με υποκειμενικά κριτήρια. Στον μουσουλμανικό κόσμο γυναίκες αναρριχήθηκαν κατά καιρούς σε υψηλά αξιώματα: παράγοντες όπως η οικογενειακή καταγωγή ήταν σημαντικότεροι από το φύλο. Θέλω να πω ότι το πρόβλημα με το πολιτικό Ισλάμ, αυτό που συχνά χαρακτηρίζουμε «ριζοσπαστικό», δεν είναι «απλώς» ο σκοταδισμός του στο οικογενειακό δίκαιο αλλά το ότι ρυθμίζει και καλύπτει ολόκληρη την κοινωνία παραλύοντας κάθε πολιτική, πολιτιστική και διανοητική δραστηριότητα. Δεν πρόκειται για «καθυστέρηση»: αν επρόκειτο για κάτι τέτοιο ο χρόνος θα ήταν με το μέρος της προόδου, της φώτισης, της σταδιακής απελευθέρωσης. Αλλά, το πολιτικό Ισλάμ δεν χρειάζεται χρόνο για να εξελιχθεί, ούτε μοιάζει με άλλες θρησκείες που μεταρρυθμίστηκαν και εντάχθηκαν -άλλοτε λίγο, άλλοτε περισσότερο- στο σύστημα του έθνους-κράτους και της δημοκρατίας. Γι’ αυτόν τον λόγο, όπως έχω ξαναγράψει, είναι λάθος να το συγκρίνουμε με τον Μεσαίωνα: ο δυτικός Μεσαίωνας, στον οποίον αναφερόμαστε όποτε κάτι σύγχρονο μάς φαίνεται αναχρονιστικό, παρότι ήταν εποχή παραλυμένη από τη θεοκρατία, δημιουργούσε σκέψη και τέχνες. Το ίδιο περίπου συνέβαινε και στα μέρη του κόσμου που είχαν ασπαστεί τη θρησκεία του Μωάμεθ.

Τα φαινόμενα Ταλιμπάν, Ισλαμικό Κράτος, σαλαφιστές, Αδελφοί Μουσουλμάνοι, γουαχαμπιστές κτλ. δεν είναι υπολείμματα παρελθόντος: το Ισλάμ είναι σκοταδιστικό όχι μόνο ως προς τις γυναίκες (το ήμισυ του πληθυσμού) αλλά ως προς την πρόσληψή του για την ανθρώπινη ύπαρξη και κοινωνία. Ούτε είναι ακριβές να παραλληλίζουμε την ισλαμική θεοκρατία με τη χριστιανική: ο τρομοκρατικός χριστιανισμός και οι φονταμενταλιστικές αιρέσεις ευδοκιμούν κυρίως στις ΗΠΑ και η τρομοκρατική τους δράση είναι στοχευμένη (π.χ. κλινικές αμβλώσεων)· δεν προκαλούν σφαγές, ούτε αγωνίζονται για παγκόσμια κυριαρχία.

Οι παρομοιώσεις μεταξύ των δύο μεγάλων θρησκειών φαίνονται εύλογες αλλά είναι λανθασμένες. Συνήθως καταφεύγουν σε αυτές όσοι θέλουν, για λόγους πολιτικής ορθότητας, να χαμηλώσουν τους τόνους της κριτικής στο τρομοκρατικό Ισλάμ και να ανεβάσουν τους τόνους της κριτικής στη Δύση. Έτσι, ακούμε επιχειρήματα ότι η θρησκεία καταπιέζει τους πολίτες και στη Δύση: έρχομαι να συμφωνήσω· πλην όμως, δεν τους οπλίζει, δεν τους τινάζει στον αέρα και πρωτίστως έχει αποδεχθεί τη συνύπαρξη με τους ετερόδοξους και τους απίστους. Ο χριστιανισμός δεν προσηλυτίζει μαχητικά· ο εκχριστιανισμός ολοκληρώθηκε και οπισθοχώρησε. Η μακρά συζήτηση γύρω από τη φύση και την εξέλιξή του καταλήγει στο ότι αν και εκφράζεται με διάφορους τρόπους και εντάσεις, έχει μεταρρυθμιστεί στο πέρασμα των αιώνων, χρησιμεύοντας στην καλύτερη περίπτωση ως ηθικός κώδικας ειρήνης και ανοχής, και στη χειρότερη ως υπόβαθρο πουριτανισμού, ηθικολογίας, αυταρχισμού και απόρριψης των ανθρώπινων ηδονών. Στην πορεία αυτή ο χριστιανισμός επηρεάστηκε φυσικά από τη φιλοσοφία, την πολιτική, τους αγώνες για ελευθερία και για δικαιώματα.

Το Ισλάμ, μετά από μια λαμπρή περίοδο τεσσάρων αιώνων που τείνουμε να την ονομάζουμε «χρυσή εποχή», αποσύρθηκε στη βία και στην αμάθεια. Στη διάρκεια του 20ού αιώνα πολλοί ήσαν οι μουσουλμάνοι που προσπάθησαν να το μεταρρυθμίσουν κυρίως μέσα από τον αριστερό, σοσιαλιστικό εθνικισμό, αλλά το πείραμα απέτυχε· σκόνταψε στον τοίχο της διεθνούς πολιτικής: η Βρετανία και οι ΗΠΑ δεν είδαν με καλό μάτι την αριστεροσύνη των μεταρρυθμιστών· φοβούνταν ότι αλληθώριζαν προς την τότε Σοβιετική Ένωση. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει αν ο αραβικός σοσιαλισμός ή ο εθνικισμός -που σε ορισμένες φάσεις της ιστορίας είχε λυτρωτικά αποτελέσματα- θα πλαισίωνε τον οθωμανισμό σε κάποια μορφή δημοκρατικού πολιτεύματος. Πράγματι, για λίγα χρόνια, φαινόταν πως κάτι τέτοιο είχε επιτευχθεί στην Τουρκία -όμως οι βαθιές αλλαγές, εκείνες που αντέχουν στον χρόνο και στο βάρος της παράδοσης, γίνονται συνήθως (αν και όχι πάντοτε) από κάτω, όχι από πάνω όπως είχε συμβεί στην Τουρκία.

Υπάρχει κάτι στην ουσία του Ισλάμ που δημιουργεί τυραννία και τρομοκρατία; Όχι. Όλες οι μονοθεϊστικές θρησκείες είναι δυνάμει τυραννικές και τρομοκρατικές: το αν εκφραστούν με αυτόν τον τρόπο εξαρτάται από την ερμηνεία των γραφών τους (η Παλαιά Διαθήκη είναι επιρρεπής σε απάνθρωπες ερμηνείες) και από πλήθος οικονομικών, πολιτικών και τυχαίων παραγόντων, όπως είναι, για παράδειγμα, οι ηγεσίες και οι αποφάσεις τους.

Υπάρχει κάτι στην ουσία του χριστιανισμού που συνετέλεσε στην εδραίωση της δημοκρατίας; Σίγουρα οι παλλαπλές εκδοχές του χριστιανισμού, το γεγονός ότι μετά από αιώνες σχισμάτων και θρησκευτικών πολέμων οι χριστιανοί συνήψαν ειρήνη είναι ενδεικτικό της ισχύος της πολιτικής επί της θρησκείας: ο καπιταλισμός βασίστηκε εν πολλοίς στο προτεσταντικό ήθος και οι δημοκρατικές αρχές επέβαλαν την ανεκτικότητα, την ανεξιθρησκία. Για να πω απλά, η επιδίωξη του κέρδους έπεισε τους ανθρώπους να στραφούν στην εργασία (και στον ανταγωνισμό μέσω της εργασίας) και να παραιτηθούν από τις θρησκευτικές διενέξεις που σήμαιναν απώλεια χρόνου και κέρδους. Αλλά, το μέλλον δεν είναι νομοτελειακό όπως λένε οι μαρξιστές: τίποτα δεν μας εξασφαλίζει πως, με το πέρασμα του χρόνου, το Ισλάμ θα αποδεχθεί τα ανθρώπινα δικαιώματα -ανδρών και γυναικών· αντιθέτως, το βέλος δείχνει προς την τρομοκρατική αφαίρεση κάθε δικαιώματος. Αυτό που νομίζω ότι έχει ουσιώδη σπουδαιότητα δεν είναι η εξωφρενική καταπάτηση της αξιοπρέπειας των γυναικών, αλλά το ότι μια πολύ μεγαλύτερη πλειοψηφία γυναικών από εκείνη που υποθέτουν οι Δυτικοί υπακούει στις επιταγές των ανδρών, της οικογένειας και γενικότερα των φορέων των θρησκευτικών νόμων. Από την παγίδα αυτών των νόμων δεν υπάρχει διαφυγή εφόσον η διοίκηση ταυτίζεται με τη θρησκεία. Το πολιτικό Ισλάμ δεν ενδιαφέρεται για την εργασία, την ευημερία, τη μόρφωση, τα «δικαιώματα» ή την ευτυχία: Ισλάμ σημαίνει υποταγή· λιθοβολισμός του ανυπότακτου.