Η ισορροπία του τρόμου

Η επιστροφή, 20 χρόνια μετά, στην 11^η Σεπτεμβρίου δεν έχει μόνο ιστορικό ενδιαφέρον. Ούτε, όμως, συνοδεύεται από το ίδιο δέος μπροστά στην τραγωδία. Οι αλλεπάλληλες κρίσεις του 21^ου αιώνα, η τρομοκρατία, η οικονομική κρίση, η πανδημία και η κλιματική αλλαγή εδραίωσαν, με τους όρους της πιο σκληρής κανονικότητας, τη ζωή μας σε κοινωνίες του υψηλού ρίσκου και μας εξοικείωσαν με τις εικόνες καταστροφής. Η 11/9 συμβολίζει την αφετηρία της εποχής της κρίσης, το ground zero μιας νέας ανθρώπινης κατάστασης που αγγίζει τόσο τον ιδιωτικό, όσο και τον δημόσιο εαυτό.

Στο δίκαιο, επανήλθε ηγεμονικά το ξεχασμένο, τουλάχιστον στις φιλελεύθερες δημοκρατίες, αίτημα της εσωτερικής ασφάλειας ως προϋπόθεση της ελευθερίας. Ρυθμίσεις και συστήματα επιτήρησης, επείγοντα αντιτρομοκρατικά νομοθετήματα, σε ευρωπαϊκό και πλανητικό επίπεδο, που δοκίμασαν το Κράτος Δικαίου και τα ατομικά δικαιώματα, την ιδιωτικότητα και την προσωπική ελευθερία (habeas corpus), δικαιολογήθηκαν, όχι μόνο νομικά, αλλά και ηθικοπολιτικά, στο όνομα της  κατάστασης ανάγκης. Αυτή έμελλε να αποκτήσει, χάρη στην αλυσίδα των αιματηρών επιθέσεων, στη Μαδρίτη, το Λονδίνο, το Παρίσι, τη Βιέννη κ.ά. μόνιμα χαρακτηριστικά. Το δίκαιο της τρομοκρατίας κατέστη εθνικό και διεθνές, ευρύ και οριζόντιο, από τον Patriot Αct των HΠΑ και το γαλλικό état d’urgence μέχρι τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη της τρομοκρατίας και τους κανόνες της ΕΕ για την αποτροπή της χρηματοδότησής της και την ταχεία αφαίρεση τρομοκρατικού υλικού από τον κυβερνοχώρο. Η ποινικοποίηση επεκτάθηκε στις προπαρασκευαστικές πράξεις, όπως την εκπαίδευση και τα ταξίδια στο εξωτερικό για την τέλεση τρομοκρατικών ενεργειών, καταδεικνύοντας την αλλαγή παραδείγματος. Η έμφαση δίνεται πλέον στην πρόληψη έναντι της καταστολής.

Πολιτισμικά, η 11/9 μετέβαλε, θέλοντας και μη, τη σχέση μας με την ετερότητα. Η μορφή του απόλυτου κακού, του ισλαμιστή τρομοκράτη που ανατινάζει τα θεμέλια της συνύπαρξής μας, ενεργοποίησε το δυτικό ένστικτο της αυτοσυντήρησης και τροφοδότησε μια πολεμική συζήτηση αρχής, επί των συμβόλων (π.χ. της μπούργκας ή της ισλαμικής μαντίλας) και των συμπεριφορών (στον δημόσιο χώρο, την εκπαίδευση και τη θρησκευτική λατρεία), μακριά από την αισιόδοξη και πολύχρωμη πολυπολιτισμικότητα της δεκαετίας του ’90. Στις ευρωπαϊκές μητροπόλεις, ο μουσουλμάνος της διπλανής πόρτας έγινε αίφνης, για τους πολλούς, μια δυνητική απειλή, η καθημερινή αναπαράσταση της σύγκρουσης, ακόμα και στις σελίδες της λογοτεχνίας, όπως στο προκλητικό έργο του Μισέλ Ουελμπέκ.

Στην πολιτική μας γλώσσα επικράτησαν τα σχηματικά και στερεοτυπικά δίπολα: από τη μια ο αφελής ανθρωπισμός και κοσμοπολιτισμός που υποβιβάζει την ασφάλεια σε συντηρητική αξία και ατζέντα των κυρίαρχων ελίτ, αποτιμώντας ενοχικά την τρομοκρατία ως τη «νέμεση» του δυτικού ιμπεριαλισμού, και από την άλλη ο κυνισμός του ολοκληρωτικού προστατευτισμού, με κάθε κόστος για τα δικαιώματα, τα δικά μας και, ιδίως, βέβαια, των άλλων. Ωστόσο, σε αυτή τη δύσκολη στάθμιση και εναρμόνιση ασφάλειας και ελευθερίας δεν χωράει ούτε η πολιτισμική ελαφρότητα που αγκαλιάζει καθετί το διαφορετικό, ούτε η φρίκη του Γκουαντάναμο, η καταπάτηση δηλαδή των θεμελιωδών κεκτημένων του νομικού μας πολιτισμού. Ανάμεσα στις δύο αυτές θέσεις κινείται, πολλές φορές σαν εκκρεμές, η ρεπουμπλικανική αντίληψη για το κράτος και τη συντεταγμένη αμυντική του στρατηγική. Σε μια λεπτή ισορροπία του τρόμου, γεμάτη οδυνηρές αμηχανίες, παρά ανακουφιστικές βεβαιότητες. Αρκεί να θυμηθούμε το απάνθρωπο ερώτημα που τέθηκε ενώπιον του γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου το 2006 για τη δυνατότητα κατάρριψης πολιτικού αεροσκάφους, αν αυτό καταληφθεί από αεροπειρατές και υπάρχει ο κίνδυνος να χρησιμοποιηθεί ως μέσο για τρομοκρατική επίθεση. Σε αυτή την ιδιαίτερη νομική άσκηση, το Δικαστήριο αποφάσισε να απαντήσει αρνητικά, υπερασπιζόμενο την ιερή αξία της ανθρώπινης ζωής. Γερμανοί αξιωματούχοι, όπως o τότε υπουργός Αμυνας, υποστήριξαν το αντίθετο, προκρίνοντας τη μεγαλύτερη δυνατή ωφέλεια, τη σωτηρία των πολλών. Η 11^η Σεπτεμβρίου έδωσε υπόσταση πραγματική και ένταση διαρκή σε νομικά και ηθικά διλήμματα που φαινόταν να έχει για τα καλά απωθήσει η εμπειρία μας στον αναπτυγμένο κόσμο.

Ο Γιώργος Καραβοκύρης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης