Ελευθερία και ασφάλεια

Οι τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου αλλά και αυτές που εκδηλώθηκαν κατά την εικοσαετία που μεσολάβησε σε ευρωπαϊκές πόλεις (Μαδρίτη, Λονδίνο, Βρυξέλλες, Παρίσι κ.α.) υπήρξαν καθοριστικά γεγονότα. Πέραν των τραγικών ανθρώπινων απωλειών τα τρομοκρατικά κτυπήματα αποσταθεροποίησαν και αναδιάταξαν την – εγγενώς έντονη – σχέση μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας. To αξιολογικό αντίκρισμα και το περιεχόμενό τους υπόκειται σε διαρκείς μεταβολές, ανάλογα με την ποιότητα και την ένταση των απειλών και την πρόσληψη των απειλών αυτών από τους πολίτες και το κράτος.

Η – σε κάθε περίπτωση – εύθραυστη και μεταβλητή ισορροπία μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας διαταράχθηκε υπό την πίεση των νέων μορφών διακινδυνεύσεων. Κρίσιμος παράγοντας ήταν η ιδιαιτερότητα της σύγχρονης «ασύμμετρης απειλής». Ο γνωστός και ορατός φόβος του «εχθρού» υποκαταστάθηκε από τον ορατό συλλογικό φόβο έναντι του λιγότερο ορατού «άλλου» εντός της κοινότητας. Η 11/9 ανέδειξε την τρομοκρατία ως έναν κίνδυνο αόριστο – ως προς την έκταση, τον τόπο, τον χρόνο, τα μέσα, τα αίτια.

Κύριο μέλημα του σύγχρονου κράτους δεν καθίσταται μόνο η διαχείριση παρόντων κινδύνων αλλά πλέον και η διάγνωση μελλοντικών και – κυρίως – η πρόληψή τους. Αυτό προϋποθέτει και συνεπάγεται αύξηση της συλλογής και αξιολόγησης πληροφοριών και επέκταση της επιτήρησης, η οποία μεταλλάσσεται εξάλλου χάρη στις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις που σημειώθηκαν εν προκειμένω (και αυτές) τα τελευταία 20 χρόνια εν μέρει και ως ανταπόκριση στις νέες ανάγκες. Αν κάποτε μιλούσαμε για – μαζική έστω – παρακολούθηση τηλεφώνων, σήμερα η ανάλυση δεδομένων μεγάλης κλίμακας, εφαρμογές μηχανικής μάθησης, αναγνώρισης προσώπου, ανάλυσης συναισθημάτων, οι μέθοδοι της προβλεπτικής αστυνόμευσης διευρύνουν δραστικά το οπλοστάσιο των κρατικών αρχών αλλά και θέτουν μείζονα ζητήματα που αφορούν την προστασία της ελευθερίας και δικαιωμάτων, όπως η ελευθερία του λόγου και της πληροφόρησης ή η προστασία της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων.

Οι νέοι κίνδυνοι δικαιολογούν απόκλιση από το προβάδισμα της ελευθερίας, προβάδισμα αυτονόητο στη δημοκρατία; Τίθεται θέμα ανταλλαγής ελευθερίας με ασφάλεια; Συμβιβασμού ή υποχώρησης; Η ασφάλεια, η «σιγουρότητα» κατά τη Διακήρυξη του Ρήγα Φεραίου (1797), αποτελεί σε ένα φιλελεύθερο δημοκρατικό καθεστώς επιδιωκόμενο και προστατευόμενο αγαθό στον βαθμό που εγγυάται την ελευθερία. Πράγματι «χωρίς ασφάλεια δεν υπάρχει ελευθερία». Το κράτος πρέπει να λαμβάνει όλα τα μέτρα που θα εγγυώνται την προστασία των προσώπων από τους κινδύνους που θα μπορούσαν να απειλήσουν τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα και την υγεία τους. Η ασφάλεια ωστόσο δεν μπορεί να καθίσταται αυτοσκοπός και να αποσυνδέεται από την υποχρέωση του κράτους να εγγυάται – και μέσω της ασφάλειας – την ελεύθερη απόλαυση και άσκηση των δικαιωμάτων που η δημοκρατία κατοχυρώνει για τους πολίτες.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έχει επισημάνει, επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, ότι o προγραμματισμός της αντιτρομοκρατικής δράσης πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα ατομικά δικαιώματα όσων θίγονται από αυτή κατά τρόπο ώστε να μεγιστοποιεί την προστασία αλλά και να ελαχιστοποιεί τους κινδύνους για τις ελευθερίες. Το ΕΔΔΑ έχει επεξεργαστεί άλλωστε το «δημοκρατικό τεστ» για τον περιορισμό των δικαιωμάτων: σαφής νομική βάση, επιδίωξη ενός νόμιμου σκοπού και έλεγχος κατά πόσο ο περιορισμός ενός δικαιώματος είναι αναγκαίος (και η έκτασή του ανάλογη του κινδύνου) σε μία δημοκρατική κοινωνία.

Δεν είναι διόλου ευχερές να αποφανθεί κανείς «πόση ασφάλεια είναι αναγκαία, ποια μέτρα την εξασφαλίζουν, πόση ελευθερία θα πρέπει να περιοριστεί». Ωστόσο, στη δημοκρατική συνταγματική παράδοση, το Κράτος, ο νομοθέτης πρωτίστως, οφείλει να μεριμνήσει για τη διαφύλαξη της ασφάλειας αλλά και να εξελίξει και εμπλουτίσει τις δικαιοκρατικές διαδικασίες και εγγυήσεις για την προστασία των δικαιωμάτων, όπως οι μηχανισμοί εποπτείας ή η ύπαρξη μέσων προσφυγής. Αν αντιλαμβανόμαστε τους περιορισμούς ή την παραβίαση δικαιωμάτων ως αναπόφευκτη «παράπλευρη απώλεια» των προσπαθειών για ασφάλεια «διακινδυνεύουμε να υπονομεύσουμε ή και να καταστρέψουμε τη δημοκρατία αντί να την υπερασπιστούμε» (ΕΔΔΑ Υπόθεση Κlass εναντίον Γερμανίας 1978).

Η Λίλιαν Μήτρου είναι καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αιγαίου