«Το κοινό δεν πρέπει μόνο να σκέφτεται, αλλά να γελάει και να κλαίει»

Απ’ όλα τα παραδείγματα που είχε στη διάθεσή του για να δείξει την ανάγκη ελέγχου των εκφραστικών μέσων ενός ερμηνευτή επέλεξε τη «Μαντάμα Μπατερφλάι» για τη συνέντευξή μας. Διόλου τυχαία: σύμφωνα με το βιογραφικό του, ο 52χρονος Γιόνας Κάουφμαν ξεκίνησε να τραγουδάει από μαθητής του Δημοτικού, παρακολούθησε το συγκεκριμένο έργο στην Οπερα του Μονάχου όταν ήταν πέντε ετών και τότε αποφάσισε πως ήθελε να γίνει λυρικός τραγουδιστής. Βρήκε μπροστά του τον ρόλο του Πίνκερτον το 2008, όταν τον ηχογράφησε για την ΕΜΙ, ενώ είχε ήδη κάνει το ντεμπούτο του στο Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ (το 1999, «Δόκτωρ Φάουστ» του Μπουσόνι) και στη Μετροπόλιταν Οπερα της Νέας Υόρκης το 2006, ως Αλφρέδο στην «Τραβιάτα» του Βέρντι μαζί με την Αντζελα Γκεοργκίου. Εκείνη ήταν η αρχή μιας καριέρας στην οποία δεν ακολούθησε ποτέ την ειδίκευση. Το ιταλικό ρεπερτόριο εναλλασσόταν με το γαλλικό και το γερμανικό – μόλις πρόσφατα εμφανίστηκε στο Μόναχο στον πρωταγωνιστικό ρόλο του βαγκνερικού «Τριστάνος και Ιζόλδη», της όπερας με το ορατόριο και το λιντ τα οποία λατρεύει. Την προηγούμενη φορά μάλιστα που είχε επισκεφθεί την Αθήνα, το 2014 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ένα τμήμα του ρεπερτορίου ήταν «Τα τραγούδια ενός οδοιπόρου» του Μάλερ. Στις 17 Σεπτεμβρίου, εξάλλου, αναμένεται να κυκλοφορήσει από τη Sony Classical το άλμπουμ «Freudvoll und Leidvoll» με λίντερ του Φραντς Λιστ. H αφορμή βέβαια για τη συνέντευξή μας – στην οποία απάντησε στα γερμανικά με γραπτό ερωτηματολόγιο – είναι η πρώτη εμφάνισή του στο Ηρώδειο, ως καλεσμένου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, υπό τη μουσική διεύθυνση του Γιόχεν Ρίντερ και τη συνοδεία της ορχήστρας της ΕΛΣ. Στις 13 του μήνα καλείται να ερμηνεύσει ορισμένες από τις δημοφιλέστερες άριες των Βέρντι, Πουτσίνι, Μπιζέ, Μασκάνι, Μασνέ και Τζορντάνο.

Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που σας έρχεται στο μυαλό όταν ακούτε τον χαρακτηρισμό «ο βασιλιάς των τενόρων»;

Ακόμη και στον υπερθετικό βαθμό δεν παύει να είναι κολακευτικός, αλλά η σύγκριση που υπονοείται δεν στέκει. Βασιλιάς γίνεται κάποιος λόγω διαδοχής και παραμένει στη θέση αυτή μέχρι το τέλος της ζωής του – εκτός αν παραδώσει την εξουσία οικειοθελώς. Αντιθέτως, όλοι οι τραγουδιστές πρέπει να αποδεικνύουμε σε καθημερινή βάση ότι δικαιούμαστε τη θέση και το status που υποτίθεται ότι μας αξίζει.

Συγχωρήστε με αν ακούγεται κλισέ, αλλά μπορεί ένας ερμηνευτής να γίνει καλύτερος ή να ανακαλύψει έναν καινούργιο δρόμο διαβάζοντας τις κριτικές; Παίζουν κάποιο ρόλο στην ψηφιακή εποχή μας ή είναι ζήτημα της θέλησης του ίδιου του καλλιτέχνη;

Πιστεύω ότι οι καλά τεκμηριωμένες κριτικές μπορούν σίγουρα να έχουν θετική επίδραση, καθώς δίνουν στους καλλιτέχνες τροφή για σκέψη, τους βάζουν στη διαδικασία να μελετήσουν ή τους δείχνουν μια νέα κατεύθυνση, όπως λέτε. Από εκεί και πέρα, το αν θα βελτιωθεί ένας ερμηνευτής εξαρτάται από το αν αποδέχεται με ειλικρίνεια τις παρατηρήσεις που του γίνονται και το πόσο πετυχημένα δουλεύει με τον εαυτό του.

Στον τομέα της σκηνοθεσίας της όπερας μπορεί κανείς να δει από ευφάνταστες προτάσεις έως σύγχυση και εντυπωσιασμό. Τι χρειαζόμαστε πέρα από τη σκηνοθετική άποψη για να «περάσει» η όπερα ενδεχομένως σε νεότερο ακροατήριο;

Χρειαζόμαστε ειλικρίνεια, αξιοπιστία και συναισθηματική συμμετοχή. Το κοινό δεν χρειάζεται μόνο να σκέφτεται αυτό που βλέπει, αλλά να αισθάνεται μαζί με τους καλλιτέχνες, να κλαίει και να γελάει. Η όπερα είναι ένα «εργοστάσιο παραγωγής συναισθημάτων». Οπως και στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, τα μεγαλύτερα έργα της όπερας εστιάζουν στην κάθαρση, τον εξευγενισμό της ψυχής, τη διάλυση των εσωτερικών εντάσεων.

Τον Ιανουάριο του 2020 συμμετείχατε στο αφιέρωμα για τον Μπετόβεν, στη γερμανική εφημερίδα «Zeit». Εκεί γράφατε: «Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση: να “γλιστρήσεις” στο πετσί του ρόλου και παράλληλα να διατηρήσεις τον έλεγχο ως ερμηνευτής και ηθοποιός». Αυτός πρέπει να είναι ο άξονας της ερμηνείας στην όπερα;

Πάντοτε. Και σε κάθε περίπτωση εκεί όπου εμπλέκονται τα μεγάλα συναισθήματα. Σ’ εκείνο το σημείο είναι απαραίτητος ο έλεγχος, διαφορετικά τα συναισθήματα μπορούν να παρασύρουν και τελικά να καταστρέψουν τον ερμηνευτή. Για να σας το πω μ’ ένα παράδειγμα: μια Μαντάμα Μπατερφλάι η οποία σπαράζει στο κλάμα τη στιγμή που αποχωρίζεται το παιδί της δεν μπορεί να τραγουδήσει (σ.σ.: αναφορά στην τελική πράξη της όπερας του Πουτσίνι, όταν η Μπατερφλάι ετοιμάζεται για το χαρακίρι).

Στο νέο άλμπουμ, που αναμένεται στις 17 Σεπτεμβρίου, τραγουδάτε λίντερ (Lieder) του Λιστ, είδος που έχετε περάσει σε ηχογραφήσεις του παρελθόντος. Πιστεύετε ότι τα λίντερ απαιτούν περισσότερες αποχρώσεις από την ερμηνεία στην όπερα;

Σίγουρα ναι! Η ερμηνεία τους απαιτεί μεγαλύτερη επεξεργασία στις λεπτομέρειες και μεγαλύτερη διαφοροποίηση σε αρκετά επίπεδα – φωνητικό, δραματικό, στυλιστικό – σε σχέση με το μεγάλο ρεπερτόριο της όπερας. Γι’ αυτόν τον λόγο προσωπικά θεωρώ το γερμανικό λιντ την «ελίτ» των ερμηνευτικών ειδών.

Εχετε ζήσει καταστάσεις όπου η άποψη του μαέστρου ερχόταν κόντρα με τη δική σας «ανάγνωση» του συνθέτη; Και πώς αντιδράσατε;

Φυσικά κι έχουν υπάρξει. Αλλά όπως συμβαίνει σε όλους τους τομείς της ζωής, η παρουσίαση ενός έργου, στο οποίο συμμετέχουν εκατοντάδες άνθρωποι, με διαφορετικές αντιλήψεις και ερμηνείες, βασίζεται στους συμβιβασμούς που μπορούν να γίνουν. Θα πρέπει, ωστόσο, να διαχωρίσουμε αν πρόκειται για ένα έργο συνόλου ή για μια άρια ενός ερμηνευτή. Σε μια σκηνή συνόλου, θα ήταν πραγματικά ανόητο να προσπαθήσει να επιβάλει κανείς την άποψή του κόντρα σε όλους τους άλλους. Οταν, όμως, αφορά μια δική μου σκηνή ή μια άρια που πρέπει να ερμηνεύσω, εκεί προσπαθώ να βρω έναν συμβιβασμό με τον μαέστρο, έτσι ώστε να μπορέσουμε και οι δύο να επιβιώσουμε απ’ αυτή την αποστολή!

Πέρυσι οργανώσατε μια online εκστρατεία για να βοηθήσετε τους άνεργους μουσικούς και να υποστηρίξετε γενικότερα την ιδέα ότι η τέχνη την εποχή της πανδημίας είναι ζωτική όσο ποτέ. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα και πώς το αξιολογείτε;

Δεν μπορώ να πω με σιγουριά αν απέδωσε τα επιθυμητά αποτελέσματα σε πρακτικό επίπεδο. Πιστεύω, ωστόσο, ότι συνέβαλε ώστε ορισμένοι πολιτικοί να συνειδητοποιήσουν και να αναγνωρίσουν ότι ο πολιτισμός δεν είναι αγαθό πολυτελείας, χωρίς το οποίο μπορούμε να ζήσουμε σε περιόδους κρίσης. Αντιθέτως, ότι είναι ένα σημαντικό αγαθό που δίνει αξία και περιεχόμενο στη ζωή πολλών ανθρώπων.

Ποια σχέση έχετε πλέον με τα παιδιά σας; Βρήκατε περισσότερο χρόνο για να περάσετε μαζί τους στη διάρκεια της πανδημικής κρίσης;

Δίπλα σε όλη τη γενική επιβράδυνση της ζωής μας λόγω του κορωνοϊού, αυτό ήταν το θετικό για μένα σ’ αυτή την περίοδο: βρήκα περισσότερο χρόνο για την οικογένειά μου, ειδικά για τον μικρότερο γιο μου, που σήμερα είναι δυόμισι ετών. Δυστυχώς τα πρώτα χρόνια δεν μπόρεσα να είμαι δίπλα στα άλλα μου παιδιά όσο θα ήθελα (σ.σ.: από τον γάμο του με τη μεσόφωνο Μαργκαρέτε Γιόσβινγκ, με την οποία είναι πλέον χωρισμένοι). Επρεπε να φεύγω ξανά και ξανά, συχνά για αρκετές εβδομάδες. Η ζωή ενός τραγουδιστή όπερας, με τα συνεχή ταξίδια, δεν είναι ό,τι καλύτερο για την οικογένειά του. Αυτή η κατάσταση με έριχνε ψυχολογικά αρκετές φορές όταν έλειπα από το σπίτι για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Θυμάμαι ακόμη πόσο πονούσα όταν τα παιδιά ρωτούσαν «Πότε πρέπει να φύγεις ξανά;» με το που έφτανα στο σπίτι. Πιστεύω ότι με τα χρόνια έχω καταφέρει μια καλύτερη ισορροπία μεταξύ της ιδιωτικής και της επαγγελματικής μου ζωής.

Τι επιλέγετε;

Ζητήσαμε από τον Γιόνας Κάουφμαν να τοποθετηθεί σε ένα γρήγορο πινγκ – πονγκ ερωτήσεων (εκ των υστέρων έπρεπε να θέσουμε περισσότερα ερωτήματα…)

Ρόλινγκ Στόουνς ή Μπιτλς;

Μπιτλς

Θα παρακολουθούσατε με μεγαλύτερη άνεση ποδόσφαιρο ή αγώνα τένις;

Ποδόσφαιρο

Αλφρέντο στην «Τραβιάτα» ή Οθέλλος;

Για να ερμηνεύσω; Οθέλλος!

Ξυραφάκι ή ξυριστική μηχανή;

Θέλω μια μηχανή που να ξυρίζει και βρεγμένα γένια

info

Γιόνας Κάουφμαν, Ηρώδειο, 13/9 στις 21.00. Χορηγός: ROLEX. Μέγας δωρητής ΕΛΣ: Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Προπώληση (40, 80, 90, 120, 200 ευρώ): ticketservices.gr, ταμεία ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ (213-0885.700, καθημερινά 09.00-21.00), εκδοτήρια Φεστιβάλ Αθηνών (http://aefestival.gr/plirofories-eisitirion/), καταστήματα Public