Το πολιτικό πρόσημο του εμβολίου

Με τα στοιχεία της περασμένης Τετάρτης, οι πλήρως εμβολιασμένοι ήταν το 54,4% του ελληνικού πληθυσμού, με ένα επιπλέον 2,7% να έχει κάνει μία δόση. Η συνολική επίδοση (57%) είναι πολύ καλύτερη από της γειτονικής Αλβανίας (28%) και ελαφρώς καλύτερη της επίσης γειτονικής Τουρκίας (55,67%). Αλλά υπολείπεται του μέσου όρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση (64%) και υπολείπεται δραματικά των επιδόσεων χωρών του ευρωπαϊκού Νότου, όπως η Πορτογαλία (82%) ή η Ισπανία (77%).

Τι φταίει; Γιατί, ενώ κατά γενική ομολογία η Ελλάδα οργάνωσε καλύτερα, αποτελεσματικότερα, πιο «αντιγραφειοκρατικά» τις διαδικασίες εμβολιασμού από άλλες χώρες, έχουμε κολλήσει; Και γιατί, ενώ οι επιδόσεις της χώρας στην αντιμετώπιση της πανδημίας, τους πρώτους μήνες της εμφάνισής της, μας ανέδειξαν σε διεθνές υπόδειγμα, έχουμε βρεθεί, μήνες τώρα, στις τελευταίες θέσεις των μετρήσεων σε όλους σχεδόν τους σημαντικούς δείκτες;

Υπάρχουν, προφανώς, μια σειρά από παράγοντες που ανάγονται στην πολιτεία και τις ευθύνες της. Στο πρώτο χτύπημα του ιού, η αντίδραση ήταν γρήγορη, οι αποφάσεις τολμηρές (η Ελλάδα, για παράδειγμα, ήταν από τις πρώτες χώρες που διέκοψε τη λειτουργία των σχολείων) και η επικοινωνία αποτελεσματική – ακριβώς επειδή οι πολιτευόμενοι αποσύρθηκαν από το προσκήνιο και το βήμα παραδόθηκε στον πειστικό λόγο λίγων ειδικών. Στο δεύτερο χτύπημα, κάτι άλλαξε. Οι υπουργοί διεκδίκησαν τα πρωτεία του λόγου, οι «ειδικοί» πολλαπλασιάστηκαν, η επικοινωνία εξελίχθηκε σε κακοφωνία και οι αποφάσεις για μέτρα άρχισαν να σκοντάφτουν σε πολιτικούς υπολογισμούς και δισταγμούς, να καθυστερούν, να ηχούν αντιφατικές και να χάνουν και σε αποτελεσματικότητα και σε δύναμη πειθούς.

Υπάρχουν, επίσης, παράγοντες που ανάγονται στο πολιτικό κλίμα και τη στάση της αντιπολίτευσης. Η οποία, την άνοιξη του 2020, έδειξε υποδειγματική αυτοσυγκράτηση και απέφυγε τον πειρασμό να αντιμετωπιστεί ο ιός ως πολιτικό ζήτημα. Μα από το περασμένο φθινόπωρο κι ύστερα, ο πειρασμός του αταβιστικού δηλιγιαννισμού γίνεται όλο και πιο ακαταμάχητος.

Υπάρχουν, όμως, και παράγοντες που δεν ανάγονται στη δράση και τη στάση των πολιτικών υποκειμένων, την υπερβαίνουν και, σ’ έναν βαθμό, την καθορίζουν. Είναι, για παράδειγμα, δίχως σημασία και δίχως επίπτωση στον βαθμό συμμόρφωσης στα υγειονομικά μέτρα ή συμμετοχής στον εμβολιασμό, το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι η δεύτερη χώρα στον κόσμο (με πρώτη την Κένυα) ως προς το ποσοστό των πολιτών της που χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως κύρια ή αποκλειστική πηγή ενημέρωσης; Οτι η Ελλάδα είναι μια κατ’ εξοχήν «facebook χώρα», με το fb να ενημερώνει μεγάλα ποσοστά, μεγαλύτερων ηλικιών μάλιστα, πολιτών, ενώ είναι ταυτόχρονα η κατ’ εξοχήν πλατφόρμα για αντιεμβολιαστικές καμπάνιες; Ή ότι στον δείκτη media literacy (εγγράμματης, ώριμης πρόσληψης των ειδήσεων) η Ελλάδα βρίσκεται στην 27η θέση μεταξύ 35 ευρωπαϊκών χωρών;

Τα στοιχεία αυτά είναι συμβατά με άλλα ευρήματα μεγάλων ερευνών που φέρνουν την Ελλάδα πολύ ψηλά σε όλους τους δείκτες «αντισυστημικότητας» – εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στην κυβέρνηση, στα πολιτικά κόμματα ή στα ΜΜΕ. Και αυτό – η δυσπιστία – είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες που τροφοδοτούν, σε όλον τον κόσμο, τον δισταγμό ή την άρνηση εμβολιασμού (ο δεύτερος σε σημασία, μετά το αίσθημα «άτρωτου» που διατηρούν οι νεότεροι, έστω κι αν δεν παίζουν τένις). Υπήρχε, λοιπόν, εξαρχής ο κίνδυνος να πάρει χαρακτηριστικά «πολιτικού κινήματος» ο δισταγμός, η επιφύλαξη ή η άρνηση απέναντι στο εμβόλιο. Και να καταστεί, έτσι, σκληρά εμπεδωμένος. Οπως έχει ήδη συμβεί, για παράδειγμα, στις ΗΠΑ, όπου οι «κόκκινες» πολιτείες έχουν χαμηλότερα ποσοστά εμβολιασμού και υψηλότερα ποσοστά κρουσμάτων από τις «μπλε» και όπου οι αρνητές του εμβολίου είναι 30% μεταξύ των Ρεπουμπλικανών ψηφοφόρων και μόλις 5% μεταξύ των Δημοκρατικών.

Δεν είμαστε εκεί. Μα δεν έχουμε αποφύγει τον κίνδυνο. Μια πρόσφατη έρευνα του αμερικανικού Pew research center σε 17 ανεπτυγμένες χώρες αποτύπωσε τα ιδεολογικά και πολιτικά χαρακτηριστικά του σκεπτικισμού ή της άρνησης απέναντι στα υγειονομικά μέτρα. Η Ελλάδα προβάλλει ως μια εντελώς ιδιαίτερη περίπτωση. Δεν είναι μόνο η χώρα με το υψηλότερο ποσοστό «αρνητών» των μέτρων. Είναι κυρίως η μόνη χώρα όπου αντιστρέφεται το βασικό ιδεολογικοπολιτικό μοντέλο που θέλει τους αρνητές να βρίσκονται κυρίως στα δεξιά του πολιτικού φάσματος. Ενώ στις ΗΠΑ οι «αρνητές» είναι 52% μεταξύ των συντηρητικών (δεξιών) και μόνο 7% μεταξύ των φιλελευθέρων (αριστερών) και αντίστοιχα σκορ καταγράφονται στη Γερμανία (37-17), την Ιταλία (29-12) ή την Ισπανία (21-6), η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα όπου οι αρνητές είναι περισσότεροι στα αριστερά του πολιτικού φάσματος (55%) παρά στα δεξιά (34%) και όπου μεταξύ ψηφοφόρων ΣΥΡΙΖΑ οι «επιφυλακτικοί» είναι όσοι και μεταξύ των ψηφοφόρων της Ελληνικής Λύσης (55% και 53% αντίστοιχα).

Το εύρημα δεν προσφέρεται για φθηνή δημαγωγική αντιπαράθεση και κομματική αντιδικία. Συνιστά έναν υγειονομικό κίνδυνο για όλους μας. Κι έναν κίνδυνο πολιτικό – προπάντων για τον ίδιο τον ΣΥΡΙΖΑ που πρέπει να πολιτευθεί με σοφία, ώστε να μη γίνει όμηρος ενός σημαντικού μέρους του ακροατηρίου του. Ο κίνδυνος δεν είναι θεωρητικός. Είναι ήδη απογοητευτικό ότι, αντί να πιέζει την κυβέρνηση να λάβει ταχύτερα, τολμηρότερα τα μέτρα αντιμετώπισης της πανδημίας, αντί να της κάνει αυστηρή κριτική για τους δισταγμούς, τις ταλαντεύσεις και τις καθυστερήσεις, να την επικρίνει για τα ίδια τα μέτρα, όταν αυτά τελικά αναγγέλλονται. Αλλά δεν είναι και χαμένο στοίχημα. Να κερδίσει το στοίχημα, θα ήταν προφανώς κέρδος για τον ίδιο. Μα όχι μόνο για τον ίδιο.