Η Κύπρος δεν κείται μακράν

Στις 10 Αυγούστου 1974, υπό το βάρος των δραματικών εξελίξεων (τουρκική εισβολή στην Κύπρο, πτώση της δικτατορίας και σχηματισμός κυβέρνησης εθνικής ενότητας στην Ελλάδα), συνέρχονται στη Γενεύη οι εκπρόσωποι της Ελλάδος (Γεώργιος Μαύρος), της Τουρκίας (Γκιουνές), της Μεγάλης Βρετανίας (Κάλαχαν), της Κυπριακής Δημοκρατίας (Κληρίδης) και των Τουρκοκυπρίων (Ντενκτάς). Η τουρκική πλευρά απαιτεί κατ’ ουσίαν τη νομιμοποίηση της κατοχής μέσω διχοτόμησης του νησιού, πρόταση που η ελληνική πλευρά απορρίπτει. Τη διάσκεψη σκιάζει η γεωστρατηγική απενεργοποίηση των ΗΠΑ, βυθισμένων στο σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ και στην παραίτηση του προέδρου Νίξον.

Στις 14 Αυγούστου οι διαπραγματεύσεις καταρρέουν υπό το βάρος της τουρκικής αδιαλλαξίας. Ακολουθεί αυθημερόν η επιχείρηση Αττίλας 2 και προέλαση των τουρκικών στρατευμάτων μέχρι τη Λευκωσία.

Στην πραγματικότητα, η Τουρκία επωφελήθηκε από δύο κενά ισχύος: το αμερικανικό και το ελληνικό. Οι ΗΠΑ ήταν το μόνο κράτος που είχε τη δυνατότητα να ανασχέσει στην πράξη την τουρκική εισβολή, αλλά δεν το έπραξε λόγω του πολιτικού κενού που υπήρχε στην Ουάσιγκτον. Να υπενθυμίσουμε ότι ο ελληνικής καταγωγής αντιπρόεδρος του Νίξον, ο Σπάιρο Αγκνιου (Σπύρος Αναγνωστόπουλος από τους Γαργαλιάνους Μεσσηνίας), είχε αναγκαστεί να παραιτηθεί στις 10 Οκτωβρίου 1973 κατηγορούμενος για φοροδιαφυγή. Είχε αντικατασταθεί από τον άχρωμο και άοσμο ανώτατο δικαστή Τζέραλντ Φορντ. Ο δε πρόεδρος Νίξον παραιτήθηκε λόγω του σκανδάλου υποκλοπών στις 9 Αυγούστου 1974. Στη ρευστή αυτή μεταβατική περίοδο, μόνο σταθερό πρόσωπο ήταν ο υπουργός Εξωτερικών και σύμβουλος ασφαλείας Κίσινγκερ, ο ρόλος του οποίου στο Κυπριακό παραμένει μέχρι σήμερα σκοτεινός και ανεξιχνίαστος. Το πρόβλημα είναι ότι ο κυρίως ενδιαφερόμενος, δηλαδή η ελληνική πλευρά, εξαρχής αυτοϋπονομεύθηκε, σπεύδοντας να εκπέμψει το δόγμα «η Κύπρος κείται μακράν» (αμφισβητείται αν το είπε ο Καραμανλής ή άλλος αξιωματούχος, αλλά αυτή ήταν η ουσία της λογικής της κυβέρνησης εθνικής ενότητας στο Κυπριακό). Οι Τούρκοι βεβαιώθηκαν έτσι ότι η Ελλάς δεν επρόκειτο να πολεμήσει για την Κύπρο. Οπως ήταν επόμενο αποθρασύνθηκαν, επιδεικνύοντας αδιαλλαξία και αδιαφορία για τις συνέπειες ενός ναυαγίου των διαπραγματεύσεων.

Η ελληνική κυβέρνηση κακώς απέκλεισε εξαρχής τη στρατιωτική στήριξη της Κυπριακής Δημοκρατίας. Εάν οι Τούρκοι, που πάντοτε στην ιστορία τους εκινούντο εκ του ασφαλούς, γνώριζαν ότι τυχόν προέλαση του Αττίλα θα σήμαινε πολεμική εμπλοκή με την Ελλάδα, θα ήσαν περισσότερο διαλλακτικοί στις διαπραγματεύσεις και σίγουρα δεν θα προχωρούσαν έτσι απλά στην επιχείρηση Αττίλας 2. Εάν οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ, η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία είχαν ειδοποιηθεί από την κυβέρνηση Καραμανλή ότι η Ελλάδα δεν θα άφηνε ανυπεράσπιστη την Κύπρο στο έλεος ενός δεύτερου Αττίλα, θα είχε υπάρξει διεθνής πίεση που θα απέτρεπε την τουρκική προέλαση, σε εποχή μάλιστα που η Τουρκία ήταν οικονομικά εξαρτημένη και γεωστρατηγικά σφιχτοδεμένη με τη Δύση. Αλλά η ελληνική πλευρά αυτοακυρώθηκε και επομένως η τουρκική διέθετε πλήρη ευχέρεια κινήσεων.

Επομένως ήταν αναμενόμενο να ενεργοποιηθεί ο Αττίλας 2 και η κατάληψη του ενός τρίτου της Κύπρου και της μισής Λευκωσίας. Το αναμασούμενο επιχείρημα ότι οι Ενοπλες Δυνάμεις τελούσαν υπό διάλυση δεν αρκεί, τον Σεπτέμβριο του 1922 ο Πάγκαλος ανασυγκρότησε τον διαλελυμένο Ελληνικό Στρατό σε διάστημα ολίγων ημερών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και εάν του το επέτρεπε ο Βενιζέλος θα είχε αντεπιτεθεί και καταλάβει την Κωνσταντινούπολη. Μετά την αμαχητί κατάληψη του βόρειου τμήματος της Κύπρου από τους Τούρκους, αναδύθηκε και η αμφισβήτηση του Αιγαίου, της Θράκης και συνολικά της Συνθήκης της Λωζάννης. Συμπέρασμα: Η Κύπρος ΔΕΝ κείται μακράν.

O Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης. Από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το βιβλίο του «Παναγιώτης Κανελλόπουλος: ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του»