«Πιστεύουμε τις παραποιημένες ειδήσεις πριν καν παραχθούν»

Στην κοινωνία της επικοινωνίας που ζούμε και όπου το μήνυμα και το μέσο έχουν σχεδόν ταυτιστεί, έχει πάντα ενδιαφέρον να διαβάζεις πίσω απ’ τις γραμμές του Τύπου και των νοηματοδοτήσεών του. Βοηθάει πια και μια χορεία διανοητών της επικοινωνίας που έχουν προκύψει την τελευταία εικοσαετία και στη χώρα μας και που εργάζονται ερευνητικά στα δικά μας ΑΕΙ ή επίσης έχουν πλούσιο συγγραφικό έργο. Από τους παλιότερους Γιώργο Βέλτσο (που βέβαια έχει διακριθεί σε πολλά πεδία), μέχρι τον Μεϊμάρη αλλά και τη Μυρτώ Ρήγου, τον Στέλιο Παπαθανασόπουλο, την Πέπη Ρηγοπούλου και άλλους. Ο Γιώργος Πλειός είναι ένας εξ αυτών. Πρόεδρος του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ. Διευθυντής του Εργαστηρίου Κοινωνικών Ερευνών στα ΜΜΕ (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και μέλος του ΔΣ του ΕΣΡ.

Σήμερα επίσης συγγραφέας ενός εξαιρετικού δοκιμίου με τον τίτλο «Παραποιημένες ειδήσεις (fake news)» από τον Gutenberg που ήταν και η αφορμή να μιλήσουμε με τον Γιώργο Πλειό σε μια ανατομία των ΜΜΕ και των παθογενειών τους, που σε έναν βαθμό είναι παθογένειες και της ίδιας της κοινωνίας – αλλά και της φρενίτιδας των κοινωνικών δικτύων.

Κύριε καθηγητά, θα θέλαμε να μας δώσετε έναν αρχικό και πλήρη ορισμό των fake news.

Τα «fake news» δεν είναι «ψευδείς ειδήσεις». Ο δεύτερος όρος δηλώνει κάτι που δεν έγινε. Ο πρώτος στην ελληνική σημαίνει πολλά, κυρίως όμως κάτι που έγινε αλλά δημοσιογραφικά παρουσιάζεται παραποιημένο. Γι’ αυτό προτιμώ τον ελληνικό όρο «παραποιημένες ειδήσεις». Ενα παράδειγμα που χρησιμοποιώ συχνά και συμπωματικά είναι επίκαιρο: Αν γράψω ότι ξέσπασε κάπου πυρκαγιά ενώ τίποτα δεν συνέβη, είναι ψευδής είδηση. Αν όμως χαρακτηρίσω πυρκαγιά τη φωτιά σε κάδο απορριμμάτων που «καψάλισε» ένα παρακείμενο δέντρο, είναι παραποιημένη είδηση. Πριν από δύο μέρες ελληνικός ιστότοπος δημοσίευσε είδηση για τις πυρκαγιές στην οποία η συνοδευτική φωτογραφία ήταν από την Ισπανία. Η πυρκαγιά ήταν πραγματική, η φωτογραφία επίσης. Ομως η χρήση ισπανικής φωτογραφίας για οπτικοποίηση ελληνικής πυρκαγιάς κάνει την είδηση παραποιημένη. Οι παραποιημένες ειδήσεις είναι ειδήσεις που μιμούνται τη φόρμα των ειδήσεων, όπως κάνουν λ.χ. Το Βατράχι ή Το Κουλούρι, ή παραποιούν τα γεγονότα που περιγράφουν. Κι αυτό γίνεται για άσκησης πολιτικής, εμπορικής, θρησκευτικής κ.ά. προπαγάνδας, επειδή οι ειδήσεις είναι σήμερα η πιο δημοφιλής μορφή πληροφορίας. Σημειώνω ακόμα ότι παραποιημένες ειδήσεις δεν είναι οποιεσδήποτε δημόσιες πληροφορίες, αλλά εκείνες που δημοσιεύουν τα ΜΜΕ και περιγράφουν επίκαιρα γεγονότα.

Ποια η διαφορά με τις παραποιημένες ειδήσεις και ποια η διαβάθμιση των ορισμών (ψεύτικες, παραποιημένες κ.λπ.)

Οπως προείπα πρέπει να διακρίνουμε τις ψευδείς από τις παραποιημένες ειδήσεις. Ωστόσο και οι δύο κατηγορίες πληροφοριών έχουν κάτι κοινό. Αποτελούν προϊόν ψευδοποίησης πραγματικών γεγονότων. Οι ψευδείς ειδήσεις είναι ο απόλυτος βαθμός ψευδοποίησης διότι το γεγονός που περιγράφουν δεν έχει συμβεί. Οι παραποιημένες ειδήσεις αποτελούν σχετικό βαθμό ψευδοποίησης ή απομίμησης ειδήσεων, δηλαδή ειδήσεων – μαϊμού. Περιέχουν ψεύδος σε κυμαινόμενο εύρος της είδησης. Για να σταθώ στο προηγούμενο παράδειγμα, τα όρια της ψευδούς είδησης αγγίζει είδηση που αναφέρει ψευδώς ότι ξέσπασε πυρκαγιά σε κάποια περιοχή, που όμως γειτνιάζει με άλλη στην οποία όντως υπάρχει πυρκαγιά.

Πότε ξεκινάμε να αναφέρουμε τον όρο; Ιστορική αναδρομή κοινώς…

Ο όρος εμφανίζεται στα τέλη του 19ου αιώνα, αν και παρόμοιες ειδήσεις υπάρχουν από τις απαρχές της κυκλοφορίας των εντύπων και ειδικότερα των εφημερίδων. Ο όρος «fake news» χρησιμοποιείται από αμερικανικές εφημερίδες όπως λ.χ. η «Cincinnati Commercial Tribium», η «Kearney Daily Hub» κ.ά. κατά τη δεκαετία 1890. Ωστόσο, πρόδρομος του σημερινού όρου «fake news» πρέπει να θεωρείται ο όρος «lying press», που χρησιμοποιούσαν οι Ναζί, η οποίοι «έστησαν» και μια από τις μεγαλύτερες παραποιημένες ειδήσεις, την πυρπόληση του Ράιχσταγκ. Ο όρος «fake news» κατασκευάστηκε επίσης από εκπρόσωπο της Ακροδεξιάς. Από τη σύγχρονη έρευνα γνωρίζουμε ότι οι μεγαλύτεροι «μάγειρες» παραποιημένων και ψευδών ειδήσεων προέρχονται από την Ακροδεξιά. Το κυνικό και ταυτόχρονα ανήθικο είναι ότι χαρακτηρίζουν ως ψευδείς ειδήσεις ή ως fake news τις ειδήσεις των ΜΜΕ που τους ασκούν κριτική.

Στον δημόσιο λόγο έχω την αίσθηση πως ταυτίστηκε η όλη εννοιολόγηση με το φαινόμενο του τραμπισμού. Είναι έτσι και ποια η συμβολή του τέως προέδρου των ΗΠΑ;

Ναι, αυτό συνέβη διότι ο Τραμπ ήταν εκείνος που χρησιμοποίησε πρώτος στην πρόσφατη ιστορία τον όρο «fake news», κατά τη διάρκεια συνέντευξης τον Δεκέμβριο του 2016. Ωστόσο, η συμβολή του είναι μεγάλη και στην έκρηξη του φαινομένου των παραποιημένων ειδήσεων, δηλαδή της παραποιημένης ενημέρωσης. Η εκλογή του Τραμπ οφείλεται στις τάσεις που επικράτησαν στην αμερικανική κοινωνία. Οφείλεται όμως και στην εκτεταμένη επικοινωνιακή υποστήριξη από μια βιομηχανία παραποιημένων ειδήσεων. Τη βιομηχανία αυτή «έστησε» το στρατόπεδο Τραμπ στην πόλη Βελεσά της Βόρειας Μακεδονίας. Δεκάδες νέοι παρήγαγαν παραποιημένες ειδήσεις για, κυριολεκτικώς, ψίχουλα με τα μέτρα της αμερικανικής αγοράς εργασίας. Ηταν δε προσαρμοσμένες στις αντιλήψεις των επιμέρους τμημάτων των Αμερικανών, στους οποίους και τις απέστελλαν. Τις γνώριζαν από τα προσωπικά δεδομένα που πήρε η Cambridge Analytica από τη Facebook.

Ωστόσο, η εκτεταμένη ενασχόληση πολιτικών, δημοσιογράφων, ακαδημαϊκών, πολιτών κ.ά. με την παραποιημένη ενημέρωση οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι ο όρος «κωδικοποίησε» με ευσύνοπτο και κατανοητό τρόπο τη μακροχρόνια κριτική που ασκούν πολιτικοί, ακαδημαϊκοί και πολίτες για τον ρόλο των ΜΜΕ. Σαν ξαφνικά με τη γνωστοποίηση του όρου όλες οι πληροφορίες, οι γνώμες κ.ά. για τη χειραγώγηση των ΜΜΕ από πολιτικούς και άλλους, για τις σκοπιμότητες που εξυπηρετούν, να συγκεντρώθηκαν σε έναν εννοιολογικό τόπο. Γιατί αυτό είναι ο όρος «fake news». Ενας εννοιολογικός τόπος που στα ελληνικά είναι εννοιολογικά «θολός». Για τους διαφορετικούς χρήστες του όρου σημαίνει διαφορετικά πράγματα, αλλά με ένα κοινό σημείο αναφοράς: πληροφορίες που είναι ψευδείς. Αυτό όμως είναι λάθος, κι αυτός είναι ένας λόγος που διαχωρίζω τις ψευδείς από τις παραποιημένες ειδήσεις. Ούτε όλες οι πληροφορίες, ψευδείς, παραποιημένες ή αξιόπιστες, είναι ειδήσεις, ούτε όλες οι αναξιόπιστες ειδήσεις είναι ψευδείς, ούτε τέλος την ίδια βαρύτητα έχουν στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας ή των ατόμων που θίγουν.

Είναι οι παραποιημένες ειδήσεις αποτέλεσμα και κοινωνικής κατασκευής και ποια μπορεί να είναι η αντιμετώπισή τους με κανόνες, νόμους κ.λπ.;

Ναι, οι παραποιημένες ειδήσεις είναι προϊόν κοινωνικής κατασκευής. Πολλοί θεωρούν ότι το πρόβλημα με αυτές βρίσκεται στο ότι κάποιοι δημοσιογράφοι ή ΜΜΕ παραποιούν τα γεγονότα. Αυτό είναι η μισή αλήθεια. Το πρόβλημα βρίσκεται στο γεγονός ότι κάποιοι θεωρούν αξιόπιστες τις παραποιημένες ειδήσεις. Αυτό που για κάποιον είναι αλήθεια για κάποιον άλλον είναι ψεύδος ή παραποίηση, και αντιστρόφως. Για τους Κύπριους η ΕΟΚΑ, η πρώτη, ήταν απελευθερωτική οργάνωση. Για κάποιους άλλους, για τους Βρετανούς ή για τη CIA ήταν τρομοκρατική οργάνωση. Για εμάς ο ISIS είναι τρομοκρατική οργάνωση. Κάποιοι όμως στη Μέση Ανατολή, ακόμα και στην Ευρώπη, τον θεωρούν απελευθερωτικό στρατό.

Κι αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα. Ενα μέρος του κοινού πιστεύει τις παραποιημένες ειδήσεις και τις έχει ως οδηγό του στις αποφάσεις που παίρνει στην καθημερινή συμπεριφορά προς τους άλλους. Με αυτές ως οδηγό κάνει φίλους και εχθρούς, πραγματοποιεί αγορές, κάνει ταξίδια, ψηφίζει κόμματα ή επιδοκιμάζει ή αποδοκιμάζει τις προτάσεις και την πολιτική τους ή αν έχει σημαντική θέση επεξεργάζεται και υλοποιεί αντίστοιχες πολιτικές προκειμένου, λειτουργώντας καιροσκοπικά, να έχει την εύνοια του κοινού κ.ο.κ.

Αναρωτιέμαι αν τα fake news προϋποθέτουν και ένα κοινό που είναι έτοιμο να αποδεχθεί κάτι τέτοιο και αν αυτό έχει σχέση με την ιδεολογία του κάθε φορά δέκτη.

Οι παραποιημένες ειδήσεις είναι κοινωνική κατασκευή στην οποία μετέχουν δημοσιογράφοι, δημοσιογραφικοί οργανισμοί, πολιτικοί, επιχειρηματίες, ιεράρχες κ.ά., αλλά και κοινό. Το κοινό συμμετέχει επειδή τις πιστεύει γιατί ανταποκρίνονται στις προκαταλήψεις και τα στερεότυπά του για ό,τι γνωρίζει ή νομίζει πως γνωρίζει. Λ.χ. ότι ο κορωνοϊός είναι προϊόν συνωμοσίας ή δεν υπάρχει, το εμβόλιο περιέχει τσιπάκι, για την εγκληματικότητα φταίνε οι ξένοι κ.ο.κ. Οι παραποιημένες ειδήσεις είναι σύνθετο φαινόμενο που δημιουργείται από την παραποίηση των γεγονότων στις ειδήσεις, από το τι γνωρίζει το κοινό για τα γεγονότα που αυτές περιγράφουν πριν τις διαβάσει και από αν τελικά πιστεύει αυτές τις ειδήσεις αφού τις διαβάσει. Στην πραγματικότητα το κοινό πιστεύει τις παραποιημένες ειδήσεις πριν παραχθούν. Γι’ αυτό και παράγονται. Επειδή αυτοί που τις παράγουν ξέρουν ότι το κοινό τους θα τις πιστέψει, κι αυτό τους βοηθά εμπορικά, πολιτικά ή άλλως.

Αραγε διαψεύδονται τα fake news ή έχουν μια μορφή αθανασίας; Θυμάμαι «θανάτους» διάσημων που παρά τη διάψευση, ακόμη υπάρχουν στο Ιντερνετ ως είδηση…

Κάποια διαψεύδονται, κάποια όχι. Ομως ακόμα και αν διαψευσθούν μικρό μέρος όσων τα πίστεψαν θα διαβάσουν τη διάψευση, αλλά και πάλι αρκετοί θα συνεχίσουν να τα θεωρούν αλήθεια διότι ανταποκρίνονται στις προκαταλήψεις και τα στερεότυπά τους. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις παραποιημένες ειδήσεις, γι’ αυτό και το κοινωνικό και πολιτικό πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως σε αυτές.

Βρήκα εξαιρετικό ενδιαφέρον στο δοκίμιό σας, το παράδειγμα του υποτιθέμενου ναζιστικού χαιρετισμού του Νίξον. Θα μας το αφηγηθείτε εκ νέου και, αλήθεια, μιλάμε για μια απ’ τις πρώτες όψεις παραποιημένης είδησης σε συνδυασμό με τη χρήση εικόνας;

Ναι, ο Νίξον θεωρήθηκε από αρκετούς ως υπεύθυνος για την ακροδεξιοποίηση των Ρεπουμπλικανών και γενικότερα για τη συντηρητική στροφή στην πολιτική ζωή των ΗΠΑ μετά την απομακαρθικοποίηση της χώρας. Γι’ αυτό αρκετοί του χρέωσαν συμπάθειες προς τον ναζισμό. Οταν μετά την παραίτησή του αποχωρούσε από τον Λευκό Οίκο χαιρέτησε το πλήθος από τις σκάλες του ελικοπτέρου με το οποίο θα έφυγε. Μια από τις φωτογραφίες, η πιο δημοφιλής, τον δείχνει να χαιρετά με τρόπο παρόμοιο με αυτόν των Ναζί. Ορισμένοι θεώρησαν ναζιστικό τον χαιρετισμό ενώ στην πραγματικότητα προερχόταν από μια στιγμή μόνο της τροχιάς που διέγραψε το χέρι του. Γιατί; Επειδή ήδη είχε ήδη χαρακτηρισθεί ως ακροδεξιός, η φωτογραφία αυτή θεωρήθηκε «απόδειξη» των πραγματικών του απόψεων.

Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης συνέβαλαν στην ανάπτυξη των fake news και εν γένει πώς συνέβαλαν στην ανάπτυξη ή μη του Τύπου;

Το Διαδίκτυο συμβάλλει αρκετά στην έκταση που έχει εκλάβει η παραποιημένη ενημέρωση αλλά δεν ευθύνεται για τις παραποιημένες ειδήσεις κι είναι λάθος να πιστέψουμε το αντίθετο, διότι αυτό μόνο σε επίσημη περιστολή της ελευθερίας του λόγου και του Τύπου θα οδηγήσει. Ειδικότερα τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης έχουν μια μεγαλύτερη συμβολή. Σε αυτά συνδεόμαστε άνθρωποι που έχουμε ίδιες ή παρόμοιες πολιτικές, αθλητικές, πολιτιστικές, θρησκευτικές κ.λπ. αντιλήψεις. Ετσι δημιουργούνται «θάλαμοι αντήχησης», δηλαδή ομάδες στις οποίες η άποψη που λέγεται μοιάζει σαν να την έχουμε πει εμείς. Αυτό ενισχύει τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπά μας, γεγονός που διευκολύνει την κυκλοφορία σχετικών παραποιημένων ειδήσεων. Ομως η ευθύνη για το φαινόμενο βρίσκεται στους κοινωνικούς λόγους που κάνουν τους ανθρώπους να μοιράζονται αυτές τις προκαταλήψεις, όχι στην τεχνολογία της ροής ειδήσεων που τις ενισχύουν.

Πείτε μας ένα τρανταχτό και ιστορικό fake news που εσείς θεωρείτε τομή στα ΜΜΕ. Π.χ. ο κορμοράνος που ψυχορραγεί λόγω πετρελαίου που είχε ρίξει ο Σαντάμ στις ακτές του Κουβέιτ;

Το πιο τρανταχτό πρόσφατα ήταν η πληροφορία περί όπλων μαζικής καταστροφής που υποτίθεται διέθετε το Ιράκ, ή ότι αυτό εκπαίδευσε και χρηματοδότησε τους τρομοκράτες της Αλ Κάιντα που έπληξαν τους Δίδυμους Πύργους. Πρόκειται για πληροφορία που συνέδραμε τα μέγιστα στην αλλαγή του συστήματος διεθνών σχέσεων στις μέρες μας, αλλά και εσωτερικά, και θα συνεχίσει να δίνει πολιτικούς μετασεισμούς.

Στα καθ’ ημάς, σημαντική παραποιημένη είδηση πρόσφατα, ακριβέστερα ομάδα παραποιημένων ειδήσεων ήταν εκείνες που αφορούσαν τη Συμφωνία των Πρεσπών. Κάποιες έλεγαν ότι δεν θα μπορεί η Ελλάδα να χρησιμοποιεί το όνομα Μακεδονία, άλλες ότι δεν θα μπορούμε να χρησιμοποιούμε τον αντίστοιχο επιθετικό προσδιορισμό για προϊόντα μας κ.λπ. Πρόκειται για ειδήσεις που προκάλεσαν πολλούς πολιτικούς και άλλους σεισμούς, ακόμα προκαλούν και θα προκαλέσουν κι άλλους στο εγγύς μέλλον, καθώς ενίσχυσαν διχαστικά στη δημόσια ζωή τις πλέον πολιτικά εθνικιστικές και πολιτιστικά σκοταδιστικές απόψεις

Κάτι προσωπικό; Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε ακαδημαϊκά με την Επικοινωνία (φαντάζομαι για τη γενιά σας δεν ήταν ένας κλάδος ακόμη γνωστός ή αναπτυγμένος);

Οταν κατάλαβα ότι η Ιατρική που είχα ξεκινήσει δεν μου ταίριαζε και θα ήμουν δυστυχισμένος. Πάντα με ενδιέφερε η κατανόηση του κοινωνικού κόσμου και των δυνάμεων που τον κινούν. Γι’ αυτό αποφάσισα να σπουδάσω Κοινωνιολογία. Η αγάπη και η ενασχόλησή μου με τον κινηματογράφο με έσπρωξαν προς στην Κοινωνιολογία του Πολιτισμού και των ΜΜΕ. Η μελέτη του στάθηκε μεγάλη πηγή γνώσης για τους μηχανισμούς των ΜΜΕ.