Λατινικά

Πρωί πρωί με πήρε ο δάσκαλος των Λατινικών και μου έσυρε τα εξ αμάξης. Τίποτα δεν έμαθες, αγράμματε, μου είπε. Καμιά Ρεγγίνα δεν αγαπά τα τριαντάφυλλα, η regina στο πρώτο μάθημα των Λατινικών του παλαιού καιρού ήταν η βασίλισσα. Γράφοντας, χθες, τη φράση «Regina rosas amat» παρερμήνευσα, θεωρώντας ότι τα τριαντάφυλλα τα αγαπά κάποια Ρεγγίνα – ουσιαστικά μεταφέροντας σήμερα μια παρερμηνεία από το παρελθόν, από το πρώτο μάθημα. Λίγο μετά άρχισε η καζούρα και από άλλους φίλους και παλιούς συμμαθητές. Γίναμε η χλεύη των ηττημένων.

Δεν ξέρω πόσοι διασκέδασαν με το χθεσινό λάθος, αλλά ο τρόπος που το χρησιμοποίησα κι η επισήμανσή του από ανθρώπους που εκτιμώ, πρωτίστως για το εύρος των γνώσεών τους, είναι απόδειξη της χρησιμότητας των κλασικών σπουδών. Δεν είναι απλώς νεκρές γλώσσες, είναι κυρίως οι βάσεις της κουλτούρας του δυτικού κόσμου: η σημερινή Ευρώπη, δημιούργημα της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού, είναι συνδεδεμένη άρρηκτα με την κλασική αρχαιότητα και με τη Ρώμη. Το περιεχόμενο εκείνων των πολιτισμών υπάρχει στη ζωή, στους νόμους, στην πολιτική δραστηριότητα, στις θετικές επιστήμες, στις τέχνες. Και θα συνεχίσει να υπάρχει, όσο τη Δύση συγκροτούν κράτη δικαίου, κοινωνίες γνώσης και δημοκρατίας. Τα λατινικά και τα αρχαία ελληνικά, συνεπώς, δεν είναι απλώς νεκρές γλώσσες που συμβάλλουν στην επικύρωση των νοημάτων των σημερινών γλωσσών. Δεν είναι, δηλαδή, απλώς μποστάνια νοημάτων για να τα κορφολογούμε κατά το δοκούν, φτιάχνοντας ρητορικά σχήματα με τα σπαράγματά τους. Δεν είναι tabula rasa (άγραφος πίνακας) και mea culpa (λάθος μου) και persona non grata (ανεπιθύμητος) και ars longa, vita brevis (η τέχνη μακρά, ο βίος βραχύς) για όσους διαβάζαμε «Βαβέλ» ή alea iacta est (o κύβος ερρίφθη) για όσους διαβάζουμε «Αστερίξ». Το αντίθετο, είναι βαθιά πολιτισμικά ρεύματα που διαμόρφωσαν τον κόσμο. Και συνεχίζουν να τον διαμορφώνουν, μέσω των επιστημών και της καλλιτεχνικής έκφρασης – που ξεφεύγουν από την επικαιρικότητα των πραγμάτων, εμβαθύνοντας.

Οι λίγοι λόγιοι της γενιάς μου που αφιερώθηκαν στη φιλολογία (αφιερώθηκαν σημαίνει ρουφήχτηκαν από την ανάγνωση των γλωσσών) ήταν κήρυκες αυτής της εμβάθυνσης. Πίστεψαν βαθιά αυτό που είχε διατυπώσει ο (επίσης φιλόλογος) Νίτσε αντιστρέφοντας μια φράση του στωικού Σενέκα: «Philosophia facta est quae philologia fuit» («O,τι ήταν φιλολογία τώρα έχει γίνει φιλοσοφία»). Γι’ αυτό δικαιούνται να είναι αυστηροί.

Καταλαβαίνω πολύ καλά την ανάγκη όλων μας να εκφραζόμαστε με συνθήματα. Συμπυκνώνουν τις διαθέσεις μας. Αλλά πάντα η εξήγηση θα βρίσκεται στο βάθος των αναγνώσεών μας – κι εκεί πρέπει να διπλοτσεκάρουμε γιατί, στο βάθος, το λάθος είναι ασυγχώρητο.