Θέμελης Γλυνάτσης

Θυμάμαι όταν είχα πρωτοδεί τη «Νύχτα Αγωνίας» του Αλφρεντ Χίτσκοκ, μια από τις ταινίες που ο σκηνοθέτης σαφέστατα προδίδει τον ενδιαφέρον του για την ψυχανάλυση ως αφηγηματική (περισσότερο απ’ ό,τι ψυχοθεραπευτική) τεχνική, όπου ο Γκρέγκορι Πεκ αφηγείται στην Ινγκριντ Μπέργκμαν ένα όνειρο, που μέλει να είναι και το κλειδί του μυστηρίου της ταινίας. Η προφορική εξιστόρηση του ονείρου συνοδεύεται από μια από τις πιο κλασικές σεκάνς ονείρου, σχεδιασμένη από τον Σαλβαδόρ Νταλί.

Υπάρχει λοιπόν σε αυτό το όνειρο μια σκηνή με έναν άντρα, χωρίς χαρακτηριστικά προσώπου, που κρατά μια λυγισμένη ρόδα. Ηταν μια εικόνα πανέμορφη, ανοίκεια και αναπάντεχη. Παρότι ο άνδρας χωρίς πρόσωπο αποκαλύπτεται τελικά ως η συμβολική αναπαράσταση του δολοφόνου, η στιγμή της πρώτης επαφής με την εικόνα, όπου ο θεατής δεν έχει τα απαραίτητα ερμηνευτικά κλειδιά για να συμπεράνει τι σημαίνει (σαν έναν ψυχαναλυτή στην αρχή της θεραπευτικής διαδικασίας), ήταν για μένα μια στιγμή τεράστιας σημασίας, γιατί με έμαθε, με έναν υπόγειο, αλλά σαφή, τρόπο, τη σημασία μιας εικόνας που αιωρείται ανάμεσα σε κάτι που έχει νόημα, και σε κάτι που δεν έχει, ή μάλλον, τη δυνατότητα μιας εικόνας να σημαίνει ταυτόχρονα κάτι, και τίποτα, και πάρα πολλά.

Διαβάζοντας μετά από πολλά χρόνια την «Ερμηνεία των Ονείρων» του Ζίγκμουντ Φρόιντ, όπου το όνειρο ουσιαστικά είναι ένας υποσυνείδητος παρα-γλωσσικός μηχανισμός που λειτουργεί με βάση αυστηρούς κανόνες και μια άναρχη, αν κι όχι τυχαία, συνειρμικότητα, κατέληξα πως αυτό είναι που μου αρέσει να βλέπω, ή να ακούω, στην τέχνη – αισθητικά γεγονότα που ταυτόχρονα είναι μέρος μιας αφήγησης που ξεδιπλώνεται, κι άρα έχουν νόημα, λειτουργία και λογική, αλλά που η πρώτη επαφή μαζί τους μας δημιουργεί έναν στιγμιαίο (ή μη) τρόμο για κάτι που δεν καταλαβαίνουμε, και ίσως είναι αδύνατον να καταλάβουμε. Είναι στιγμές σαν ρήγματα στην αντίληψή μας, που, όσο και εάν αισθανθούμε πως την ευχαρίστηση μιας μετέπεια αποκωδικοποίησης, πάντα μένει πίσω μια ανάμνηση αυτής της συνταρακτικής σύγχυσης, όπου ουσιαστικά παραδεχόμαστε πως στο έργο τέχνης υπάρχουν πάντα στοιχεία τα οποία μας διαφεύγουν. Ακόμα κι αν αυτά τα στοιχεία μπουν τελικά σε μια σειρά, η αιώρησή τους είναι αυτή που δίνει μια μοναδική δόνηση στο έργο τέχνης, και το θέτει σε μια συνθήκη ταυτόχρονης αποκάλυψης και συγκάλυψης.

Το πιο ενδιαφέρον είναι πως οι ανοίκειες αυτές εικόνες, για να είναι λειτουργικές, απαιτούν στενές συσχετίσεις με το συνηθισμένο και το οικείο – αλλιώς φαντάζουν γκροτέσκες, κι αμέσως αποκωδικοποιούνται ως τέτοιες. Το ζήτημα είναι να υπάρχει αυτή η ταυτόχρονη όψη ενός συνηθισμένου σχήματος που γεννά το ανοίκειο, ώστε να αναιρέσει, αλλά και για να υπενθυμίζει, το οικείο. Και πάνω σε αυτή τη βάση, τη σκέψη, προσπαθώ κι εγώ να πλάθω εικόνες επί σκηνής που πολλές φορές γλιστρούν ανάμεσα από την αφήγηση, κι αντί να τις απορρίψω, τις ενσωματώνω σαν δείγματα της δυνατότητας μιας πραγματικότητας, είτε σκηνικής, είτε αυτής που ζούμε, να μετουσιωθεί σε κάτι που μας σταματά εκεί που βαδίζουμε με αυτοπεποίθηση, που αναιρεί την πρωτοκαθεδρία της γραμμικής ερμηνευτικής, και μας αναγκάζει να ψηλαφίσουμε ή να επινοήσουμε καινούργιες, πιο ελεύθερες, μεθόδους ανάγνωσης κι αίσθησης και δημιουργίας.

Ο Θέμελης Γλυνάτσης είναι σκηνοθέτης. Παρουσιάζει στο αρχαίο θέατρο της Μεγαλόπολης την πρώτη πράξη της Βαλκυρίας του Ρίχαρντ Βάγκνερ, στις 3 και 4 Αυγούστου,  το πλαίσιο του προγράμματος «Ολη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός» του υπουργείου Πολιτισμού