Οταν έρθει «η κακή στιγμή»

Ενας από τους ρόλους των μουσείων – ο πιο «παραδοσιακός» – είναι η συγκέντρωση και διαφύλαξη των «θησαυρών» της ανθρωπότητας, των σημαντικότερων έργων τέχνης και πολιτισμού. Τα ευαίσθητα υλικά και η παλαιότητα πολλών από τα έργα αυτά τα καθιστούν ευάλωτα ενώ η σημασία τους τα φορτίζει με ποικίλλες συνδηλώσεις ή τα κάνει επιθυμητά και συνακόλουθα «ακριβά», εκθέτοντάς τα στους κινδύνους του βανδαλισμού ή της κλοπής. Η προστασία από τη φθορά ή τον ανθρώπινο δόλο δεν είναι εύκολη και για τον λόγο αυτό η ορθή έκθεση και η φύλαξη αποτελούν δύο από τις μεγαλύτερες έγνοιες για τους εργαζόμενους των μουσείων, το πώς δηλαδή τα συχνά μοναδικά και αναντικατάστατα εκθέματα θα παραμείνουν προσιτά σε όλους αλλά και ασφαλή.

Οταν έρθει «η κακή στιγμή» της πλημμύρας, του σεισμού, της πυρκαγιάς, της αρπαγής ή της ανθρωπογενούς ζημιάς, μια ερώτηση που τίθεται συχνά είναι εάν τα έργα είναι ασφαλισμένα και κατά πόσο τα μουσεία αποζημιώνονται για την απώλεια ή τη φθορά. Η απάντηση είναι ότι στη συντριπτική τους πλειονότητα τα μουσεία σε όλον τον κόσμο δεν ασφαλίζουν τα έργα που διαφυλάσσουν όταν αυτά βρίσκονται μέσα στα κτίριά τους. Θα δώσω ένα ακραίο αλλά οικείο παράδειγμα. Εάν υποθέσουμε ότι η «εμπορική αξία» της Μόνα Λίζα του Λεονάρντο ντα Βίντσι βρίσκεται κάπου στα 700 εκατομμύρια δολάρια (προσαυξάνω κατά μόλις 50% την τιμή αγοράς ενός αμφισβητημένου και έως πρόσφατα άγνωστου έργου που αποδίδεται στον ίδιο καλλιτέχνη και πρόσφατα πέρασε από την αγορά τέχνης, του Σωτήρος, που πουλήθηκε για 450 εκατομμύρια δολάρια το 2017), η ασφαλιστική της αξία υπερβαίνει το ένα δισεκατομμύριο δολάρια. Το ετήσιο ασφάλιστρο για το Λούβρο, εάν την ασφάλιζε ενόσω αναπαύεται στο γυάλινο κλιματιζόμενο κουτί της επί της οδού Ριβολί, θα ανερχόταν (με τους ευνοϊκότερους όρους) σε μερικά εκατομμύρια ευρώ. Κοντολογίς, η ασφάλιση των περίπου 380 χιλιάδων έργων που φιλοξενεί το μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου θα ήταν υπερπολλαπλάσια του ετήσιου προϋπολογισμού του, ο οποίος κυμαίνεται στα 250 εκατομμύρια ευρώ.

Τα περισσότερα μουσεία ασφαλίζουν τα έργα που διαφυλάσσουν μόνο όταν μετακινούνται εκτός των χωρικών ορίων τους για κάποια προσωρινή έκθεση. Στην περίπτωση αυτή, τη δαπάνη καλύπτει ο αποδέκτης, δηλαδή ο φορέας διοργάνωσης της έκθεσης. Και πάλι, όμως, το κόστος για τον αποδέκτη είναι συχνά δυσβάστακτο και, για τον λόγο αυτό, οι κυβερνήσεις πολλών χωρών προσφέρουν ειδικό καθεστώς «εγγύησης» της ασφαλιστικής κάλυψης των έργων που μετακινούνται εντός των συνόρων τους ή εισάγονται σε αυτές, ώστε να διευκολύνουν τις πολιτιστικές ανταλλαγές και την εκπαίδευση των πολιτών τους – αντίστοιχη νομοθετική ρύθμιση έχει ψηφιστεί και στην Ελλάδα. Το ποια έργα καλύπτονται και σε ποιες περιπτώσεις ποικίλλει από χώρα σε χώρα. Η κυβερνητική μέριμνα δεν ισχύει όταν τα έργα βρίσκονται στον χώρο μόνιμης έκθεσης ή φύλαξής τους (δηλαδή, το μουσείο που τα φιλοξενεί συνήθως) αλλά ξεκινά από τη στιγμή που αποσπώνται από το καρφί ή τη βάση τους για να κάνουν το συναρπαστικό (και κάποτε επικίνδυνο) ταξίδι που θα τα εκθέσει στον θαυμασμό ανθρώπων που ίσως δεν θα είχαν ποτέ την ευκαιρία να τα δουν από κοντά.

Ο Γιώργης Μαγγίνης είναι επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη