Δαγκώνοντας σκύλους{CR}

«Μπορώ να γράψω μεγάλες ειδήσεις, μπορώ να γράψω μικρές ειδήσεις, κι αν δεν υπάρχουν καθόλου ειδήσεις θα βγω έξω και θα δαγκώσω ένα σκυλί».

Η ατάκα είναι του Κερκ Ντάγκλας από μια ταινία του Μπίλι Γουάιλντερ – «Ace in the hole», ο αρχικός τίτλος, «Tο τελευταίο ατού», στην ελληνική εκδοχή.

Οταν προβλήθηκε στους κινηματογράφους, το μακρινό 1951, «θάφτηκε» από την κριτική και απέτυχε εμπορικά. Μα με τα χρόνια θεωρείται πια κλασική. Και είναι μια από τις πιο τολμηρές κινηματογραφικές αναφορές στη δημοσιογραφία. Την ξαναβλέπω κάθε φορά που το μικρό μιντιακό μας οικοσύστημα συγκλονίζεται από υποθέσεις σαν τη δολοφονία στα Γλυκά Νερά και ξανανοίγει η αιώνια, άχαρη συζήτηση περί δεοντολογικών ορίων στη δημοσιογραφική κάλυψη μιας ιστορίας που «πουλάει».

Η υπόθεση: Ενας ταλαντούχος, κυνικός δημοσιογράφος – ο Κερκ Ντάγκλας – που, λόγω αλκοόλ και χαρακτήρα, έχει απολυθεί από όλα τα μεγάλα μίντια, καταλήγει σε μια ασήμαντη τοπική εφημερίδα σε μια ξεχασμένη από τον Θεό πόλη του Νέου Μεξικού. Εκεί σκοντάφτει πάνω σε μια υπόθεση με ειδησεογραφικό ενδιαφέρον. Ενας κυνηγός εγκλωβίζεται σε μια υπόγεια σπηλιά. Ο Ντάγκλας αρπάζει την ευκαιρία να ξαναβγεί στην επιφάνεια. Σκηνοθετεί μια απίθανη ιστορία, όπου η σπηλιά εμφανίζεται ως παλιός ινδιάνικος ναός φορτωμένος με μια κατάρα για όποιον τον παραβιάσει, η ελαφρών ηθών φιλενάδα του εγκλωβισμένου εμφανίζεται ως απαρηγόρητη χήρα και ιδού: ένα τοπικό ατύχημα μετατρέπεται σε «εθνική ιστορία». Τα μεγάλα μίντια της Νέας Υόρκης σπεύδουν διψασμένα. Περίεργοι συρρέουν να δουν το φαινόμενο. Γύρω από τη σπηλιά στήνεται ένα τσίρκο, με μικροπωλητές να πουλάνε χοτ-ντογκ και μαλλί της γριάς. Και ο ξεχασμένος δημοσιογράφος, που έχει το μονοπώλιο της επικοινωνίας με το θύμα, γίνεται το πρόσωπο της ημέρας. Κάνει ό,τι μπορεί για να εμποδίσει ή να καθυστερήσει τη διάσωση, να παρατείνει τη δημοσιότητα, μέχρι το τραγικό τέλος.

Από το 1951 μέχρι σήμερα, δεν έχουν ειπωθεί και πολλά πραγματικά καινούργια πράγματα για το θέμα, ούτε έχει διατυπωθεί πιο καίρια κριτική της εντυπωσιοθηρικής δημοσιογραφίας, από όσα πρόλαβε να πει σε μία ώρα και 52 λεπτά ο Μπίλι Γουάιλντερ, πριν από 70 χρόνια. Αλλά κάθε φορά, ανακαλύπτουμε ξανά την Αμερική. Και επιστρέφουμε στα ίδια ερωτήματα. Υπάρχουν όρια; Ποιος τα θέτει, ποιος αποφασίζει το σωστό και το λάθος; Το κοινό που διψά για γαργαλιστικές λεπτομέρειες, για κουτσομπολιό, για κλειδαρότρυπα; Ο δημοσιογράφος, που πρέπει να αυτοσυγκρατηθεί, να βάλει όρια στον αδίστακτο έμπορο μέσα του, εκείνον που «πουλάει», χωρίς ηθικές αναστολές, το ειδησεογραφικό εμπόρευμα για το οποίο υπάρχει (και, αν δεν υπάρχει τη δημιουργεί ο ίδιος) ζήτηση εκεί έξω; Κάποιος τρίτος, κάποια αρχή, που θα παίξει επικινδύνως στα όρια της ελευθερίας του λόγου; Ή ο χρόνος, που κάνει το ενδιαφέρον να ξεθυμαίνει με την ίδια ταχύτητα που φουντώνει και στέλνει τα «δράματα που μας συγκλόνισαν» στο νεκροταφείο των νεκρών συγκινήσεων, αφήνοντας τους πραγματικούς ήρωες, τα πραγματικά θύματα στην εξορία της λήθης, της γενικής αδιαφορίας απέναντι σ’ έναν πόνο που παρατείνεται, μα έπαψε να «πουλάει»;

Η συζήτηση είναι αρχαία. Μα κάτι έχει αλλάξει στο περιβάλλον της. Οπως η τηλεόραση, στην εμπορική ακμή της, έκανε το περιβάλλον των εφημερίδων της εποχής του Γουάιλντερ να μοιάζει σχεδόν ειδυλλιακό, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το νέο κυρίαρχο μέσο επικοινωνίας και ενημέρωσης, φέρνει νέες αλλαγές. Τι αλλάζει;

Ο Μπερνάρ Ανρί Λεβί έλεγε πρόσφατα ότι η ταχύτητα φωτός του Διαδικτύου «δημιουργεί μια ανθρωπότητα διψασμένη όχι για αίμα, μα για κουτσομπολιό». Περισσότερο από παλιά. Ελεγε ακόμη ότι ο ακαριαίος τρόπος με τον οποίο διατυπώνονται οι απόψεις στα social media, «χωρίς καμιά απόσταση, κανένα φίλτρο, καμιά μεσολάβηση», έχεις ως συνέπεια να διατυπώνονται οι σκέψεις σε μια γλώσσα «ωμή, αυτοαναφορική και έντονη», την οποία ο Χέγκελ θεωρούσε ως ένα από τα αίτια της βίας. Μπορεί να έχει δίκιο. Μπορεί να υπερβάλει. Μα είναι βέβαιο ότι, από την ώρα που μια όλο και ευρύτερη ομάδα συμπολιτών χρησιμοποιεί το Facebook ή κάποιο άλλο μέσο κοινωνικής δικτύωσης ως κύριο ή και μοναδικό κανάλι επικοινωνίας με τον κόσμο των ειδήσεων, η σχέση με την πραγματκότητα αλλάζει. Αυτό που καταναλώνει δεν είναι διαφορετικές, εναλλακτικές ή συγκρουόμενες αφηγήσεις της πραγματικότητας αλλά εκδοχές συναισθηματικής αντίδρασης της κοινότητας των χρηστών σε αυτό που εκείνοι αντιλαμβάνονται ως πραγματικότητα. Δεν είναι ειδήσεις, αλλά συναισθήματα – θετικά ή αρνητικά, εκφρασμένα με καρδούλες ή κατάρες – τα οποία γεννούν στη δικτυωμένη κοινότητα οι ειδήσεις.  Ζούμε την εποχή της διαρκούς Συγκίνησης. Από το Βrexit ως τον Τραμπ είχαμε την ευκαιρία να μετρήσουμε τις επιπτώσεις αυτής της αλλαγής στην εκλογική συμπεριφορά. Το έγκλημα στα Γλυκά Νερά μας έδωσε την ευκαιρία να μετρήσουμε τις επιπτώσεις σε πιο απλές, καθημερινές συμπεριφορές.

Θα μπορούσε κανείς, στο σημείο αυτό, να παραδοθεί σαν «γερο-παρατατικός» σε απαισιόδοξες προφητείες που μακαρίζουν τις παλιές καλές εποχές, που δεν ήταν διόλου καλές – ξαναδείτε την ταινία του Γουάιλντερ. Αλλά πάνω στην ώρα, η φετινή έκθεση του Ινστιτούτου Reuters έρχεται να δώσει μια αχτίδα αισιοδοξίας. Η εμπειρία της πανδημίας, λέει η έκθεση, ενίσχυσε τη ζήτηση για αξιόπιστα, πολιτικά ουδέτερα, «σοβαρά» Μέσα Ενημέρωσης. Η τάση, δεν μπορεί παρά να αφορά κι εμάς. Κι ας ζούμε στη χώρα με την υψηλότερη χρήση μέσων κοινωνικής δικτύωσης και (γι’ αυτό) με έναν από τους χαμηλότερους βαθμούς εμπιστοσύνης στις ειδήσεις που διαβάζουμε.