«Να αναζητούμε την ισορροπία φύσεως και πολιτισμού»

Με ποιο σπουδαίο πρόσωπο θα θέλατε να συναντηθείτε ώστε, συζητώντας μαζί του, να αναγνωρίσει ως λάθος κάτι που έχει πει ή έχει διαπράξει εις βάρος της Ελλάδος;

Ανέκαθεν η υπόθεση του Κυπριακού ήταν στα άμεσα πολιτικά, αλλά και ιστορικά ενδιαφέροντά μου. Πάντοτε είχα όμως την απορία και αν μπορούσα θα ρωτούσα τον στρατάρχη Αλέξανδρο Παπάγο, πρωθυπουργό τότε της χώρας, γιατί αποφάσισε τη διεθνοποίηση του Κυπριακού με την προσφυγή της Ελλάδας στον ΟΗΕ τον Αύγουστο του 1954. Πιστεύω ότι η ενέργεια αυτή έδωσε τη δυνατότητα στη Μεγάλη Βρετανία να εμπλέξει στην υπόθεση του Κυπριακού και την Τουρκία και να περιπλέξει την υπόθεση με τη γνωστή μέχρι τώρα αποτελμάτωση.

Είναι γνωστό το ενδιαφέρον σας για την αρχαιότητα αν θυμηθούμε μια ξενάγησή σας στο Δίον, όπως είναι γνωστή και η αγάπη σας για τη σύγχρονη εικαστική δημιουργία.

Πριν από αρκετά χρόνια βρέθηκα να περιηγούμαι ιδιωτικά στην περιοχή της πρωτεύουσας του Βυζαντινού Δεσποτάτου του Μυστρά και μου προκάλεσε αλγεινή εντύπωση η γενικότερη εγκατάλειψη του χώρου. Ερείπια παντού, χορταριασμένοι τοίχοι και αυλές, ανύπαρκτες ή κατεστραμμένες ενημερωτικές και καθοδηγητικές πινακίδες και προσβάσεις. Γενικότερα μια πολιτεία, που ενώ θα μπορούσε να αναδεικνύει, να αναβιώνει και να ζωντανεύει το βυζαντινό μας παρελθόν, έδινε την εντύπωση μιας νεκροπολιτείας παρατημένης στη φθορά του χρόνου. Η εικόνα αυτή άναψε μέσα μου την επιθυμία να αρχίσω να ανακαλύπτω και να «σκάβω» σε όλη την Ελλάδα, σε αρχαίες πόλεις και τοποθεσίες και γενικότερα σε αρχαιότητες από την κλασσική έως και τη βυζαντινή εποχή. Στο παρελθόν παρουσίασα στην ελληνική κρατική τηλεόραση μια σειρά εκπομπών με τίτλο «Ενας Μοντέρνος Παυσανίας», στις οποίες προβάλλονταν, με εμένα ως ξεναγό, αρχαίες τοποθεσίες σε όλη την Ελλάδα. Τώρα ασχολούμαι με τη δημιουργία του Μουσείου Ψηφιδωτών στη Σπάρτη, το οποίο εκτιμώ ότι, με τη συνδρομή και χορηγία του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, θα είναι σύντομα έτοιμο, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να απολαύσει διά ζώσης μεταξύ άλλων και το θαυμάσιο ρωμαϊκής εποχής ψηφιδωτό, που απεικονίζει την αρπαγή της Ευρώπης από τον Ταύρο – Δία. Παράλληλα η σύγχρονη ελληνική εικαστική δημιουργία με ενδιαφέρει πράγματι ιδιαίτερα. Εχω την τιμή να έχω στην κατοχή μου έργα σύγχρονων ελλήνων ζωγράφων, κάποιοι από τους οποίους είναι προσωπικοί και οικογενειακοί μου φίλοι.

Τι συμβαίνει με ανθρώπους της δράσης, όπως εσείς, να αισθάνονται δηλαδή ότι ολοκληρώνεται το έργο τους όταν κατατίθεται και γραπτά, αν λάβουμε υπόψη μας τους δύο αυτοβιογραφικούς σας τόμους;

Πιστεύω ότι ένας πολιτικός οφείλει στην πατρίδα του και στην ιστορία να καταγράψει και να παραδώσει στους επιγενόμενους όλα τα γεγονότα, που κατά τη διάρκεια της πολιτικής του διαδρομής έζησε από κοντά, ειδικά σε όσα ήταν αυτόπτης ή αυτήκοος μάρτυρας. Η δική μου επιθυμία, με τη συγγραφή των αυτοβιογραφικών μου τόμων «Οπως τα έζησα», ήταν ακριβώς αυτή και όχι να αγιογραφήσω ή να ηρωοποιήσω τις αποφάσεις μου και τις δράσεις μου καθ’ όλη τη διάρκεια της πολιτικής μου καριέρας.

Εχει πει ο Οράτιος «Κανένας δεν χάρηκε τη λεπτότητα της φύσεως όταν είδε σε αυτήν την αντίπαλο του πολιτισμού και της ιστορίας. Οσο πιο μικρές οι πόλεις τόσο πιο μεγάλα τα συναισθήματα». Συμφωνείτε ή διαφωνείτε με την άποψη αυτή;

Θα μου επιτρέψετε και εσείς και ο Οράτιος να μη συμφωνήσω με τη ρήση του. Ο άνθρωπος είναι ζώο κοινωνικό, αλλά πρέπει να είναι και προσαρμοστικό στις εκάστοτε περιστάσεις, που του παρουσιάζονται. Παράλληλα η φύση αναπτύσσεται, εξελίσσεται και προσφέρεται στις ανθρώπινες αισθήσεις, για να θαυμάζεται, για να διατηρείται και για να προστατεύεται. Δεν υπάρχει κατά τη γνώμη μου αντιπαλότητα, με την έννοια της εχθρότητας, μεταξύ φύσεως και πολιτισμού, ούτε μεταξύ φυσικής ζωής και αστικής ανάπτυξης (μικρής ή μεγάλης). Ολα είναι πιστεύω θέμα ισορροπίας και χρυσής τομής, την οποία πρέπει να αναζητούμε και να επιδιώκουμε πάντοτε. Εχω την τύχη να μπορώ να απομονώνομαι, όποτε θελήσω στο κτήμα μου στον Μυστρά. Εκεί έχω καταφέρει να συνυπάρχει, πιστεύω αρμονικά, η φύση της Λακωνίας με τη ζωή της σύγχρονης Σπάρτης.

Είναι γνωστή η φιλία σας και η συνεργασία σας με τον Μάνο Χατζιδάκι. Τι αναμνήσεις διατηρείτε σε σχέση με τον ίδιο, αλλά και με άλλους καλλιτέχνες και συγγραφείς που έχετε γνωρίσει;

Τον Μάνο Χατζιδάκι τον γνώριζα ως μεγάλο έλληνα συνθέτη, μαέστρο και τραγουδοποιό. Ηρθαμε πιο κοντά λόγω του Κωνσταντίνου Καραμανλή, που τιμούσε και τους δύο μας με τη φιλία του. Η πιο στενή γνωριμία μου με τον Μάνο άρχισε ένα μεσημέρι στο Γκολφ της Γλυφάδας, όπου μας είχε καλέσει και τους δύο ο Καραμανλής, για να γευματίσουμε μαζί του. Ο Καραμανλής όμως αργούσε και έτσι μας δόθηκε η ευκαιρία να κουβεντιάσουμε χαλαρά οι δυο μας. Σε αυτήν την συνάντηση πληροφορήθηκα το πώς εμπνεύστηκε το τιμημένο με Οσκαρ τραγούδι του «Τα παιδιά του Πειραιά». Του είχε ανατεθεί να γράψει τη μουσική του έργου «Ποτέ την Κυριακή», όμως παρά τις προσπάθειές του δεν του ερχόταν τίποτε. Κάθε βράδυ καθόταν με κούπες καφέ, που του έφερνε η μητέρα του, αλλά δεν μπορούσε να συνθέσει τίποτα. Κάποιο ξημέρωμα ενώ ήταν αποκαμωμένος και απογοητευμένος πετάχτηκε από το κρεβάτι, έκατσε μπροστά στο πιάνο και συνέθεσε ταχύτατα τα «Παιδιά του Πειραιά». Εκτός από τον Μάνο και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης: θεατρικός συγγραφέας, λογοτέχνης και ακαδημαϊκός, μα πάνω απ’ όλα καλός φίλος. Και επειδή οι καλοί φίλοι στα δύσκολα φαίνονται δεν θα ξεχάσω ποτέ την επιστολή, που μου έστειλε μετά την αποτυχημένη αναμέτρηση με τον Μιλτιάδη Εβερτ για την προεδρία της ΝΔ. Αφού αναφέρεται στον «χαμογελαστό ιπποτισμό», με τον οποίο αποδέχθηκα την τακτική και το αποτέλεσμα της αναμέτρησης και αναφέρεται στην εντιμότητα και την ποιότητα που διέκρινε τόσα χρόνια στο πρόσωπό μου, καταλήγει: «…κι ακόμα οι πάντα σεβαστές ανθρώπινες αδυναμίες, με κάνουν να κολακεύομαι όταν διακρίνω τα γνωρίσματα αυτά σε κάποιον που μπορώ να λέω “είναι φίλος μου”…». Τι μπορώ να πω για έναν τόσο γλυκό άνθρωπο και πόσο κρίμα που δεν είναι ακόμα κοντά μας.