Η σκηνογραφία της ψυχής

«Στήνουμε θέατρα και σκηνικά, όμως η μοίρα μας πάντα νικά». Αναζητούμε τώρα την Ελλη Παπαγεωργακοπούλου στο καταφύγιο της μνήμης, στα σκηνικά και στα κοστούμια της, εκεί που η παράφορη σχέση της με το θέατρο νοηματοδοτούσε τον κόσμο και γινόταν κατάφαση στη ζωή.

Το όνομά της συνδέθηκε με παραστάσεις που σημάδεψαν το θεατρικό γύρισμα του αιώνα. Από το «θέατρο στα μούτρα» και τις πραγματικές και εξωπραγματικές ταυτόχρονα εικόνες της ποπ κουλτούρας στο «Shopping and Fucking» του Μαρκ Ρεΐνβενχιλ και του Θωμά Μοσχόπουλου στον Εξώστη του θεάτρου Αμόρε, στο υφασμάτινο παραμυθένιο «Σκλαβί» της Ξένιας Καλογεροπούλου στο θέατρο Πόρτα· κι από την ποιητική θεατρικότητα του «Σχολείου των Γυναικών», σε σκηνοθεσία Λευτέρη Βογιατζή στο Θέατρο της Οδού Κυκλάδων στις κουζίνες της Λένας Κιτσοπούλου και στους λόφους και στα βουνά του Νίκου Καραθάνου, αλλά και στην κινηματογραφική παρέμβασή της στον «Κυνόδοντα» του Γιώργου Λάνθιμου. Καρπός πηγαίας έμπνευσης και ευτυχισμένης συμμετοχής στην κυοφορία της παράστασης, η γραφή της Ελλης Παπαγεωργακοπούλου πάνω στον τρισδιάστατο σκηνικό χώρο προβάλλει σαν αναπάντεχη έκπληξη, δίχως να ταυτίζεται με τις συμβατικές κατηγοριοποιήσεις. Σε συνάρτηση πάντα με το κείμενο, τη σκηνοθετική ανάγνωση και τη μορφή της σκηνής, οι προτάσεις της άλλοτε καθιστούν την όψη ιδιαίτερα αισθητή κι άλλοτε αποθεώνουν την έννοια της αφαίρεσης. Η σκηνογραφική σύλληψη δεν υποκαθιστά τη σκηνοθεσία, δεν επιδεικνύεται αυτάρεσκα, δεν χάνει το μέτρο σε σχέση με τον ηθοποιό. Με σπουδές ζωγραφικής και υποκριτικής στις αποσκευές της, η Παπαγεωργακοπούλου μαθαίνει στην πράξη τα μυστικά της σκηνογραφίας και του κοστουμιού, αντλώντας από τη μαστορική του Διονύση Φωτόπουλου, μελετώντας και αφομοιώνοντας δημιουργικά, σμιλεύοντας την τέχνη της στις πρόβες, δίνοντας με φαντασία σκηνική αξία στο ασήμαντο, δοκιμάζοντας επίπονα κάθε είδους υλικά στο εργαστήριο, έτοιμη κάθε τόσο να τα κατακτήσει από την αρχή.

Εισβάλλει με τόλμη στους νέους δραματουργικούς κόσμους που ανοίγονται στο Αμόρε. H  γύμνια της σκηνής στο Τόσο Όμορφα του Γιον Φόσσε, σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά, αναδεικνύει την εκκωφαντική ρητορική της σιωπής, αφήνοντας χώρο στη γεωμετρία των κινήσεων και στην αρμονία των σύγχρονων κοστουμιών. Συνοδοιπόρος του Μοσχόπουλου, τον ακολουθεί στο θέατρο Πόρτα και στη Μικρή Πόρτα, στην Πειραιώς 260, στην Επίδαυρο, στην τελετή λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων, στον Καναδά. Για τις τέσσερεις διαφορετικές ταυτότητες που αναμετρώνται στο οργισμένο Closer του Πάτρικ Μάρμπερ προβάλλει τα τεράστια φωτογραφικά πορτραίτα των αντίστοιχων πρωταγωνιστών. Παγωμένα τοπία από φελιζόλ, συναντούν ονειρικές συνθέσεις με αναφορές από την ιστορία της ζωγραφικής και ομιχλώδη γυάλινα κουβούκλια συνυπάρχουν στο σκηνογραφικό σύμπαν της με το περίφημο Ντάτσουν με τα καρπούζια, που έσταζαν φρεσκάδα στο Ολυμπιακό Στάδιο.

Η σύζευξη ζωγραφικού φόντου και σκηνογραφίας στο «Σχολείο των Γυναικών» υιοθετείται αμέσως από τον Βογιατζή και η επεξεργασία της πρότασης περιορίζεται (πράγμα σπάνιο) στις λεπτομέρειες: ένα μαγικό ασπρόμαυρο κουτί η πολυεπίπεδη σκηνή, σαν σκακιέρα για το διαλεκτικό παιχνίδι του έρωτα και της εξουσίας, με ζωγραφιστό στο βάθος τον ουρανό και την ανασηκωμένη κόκκινη αυλαία που καταλήγει σε υφασμάτινα άκρα. Απολαμβάνοντας τους όρους της μετωνυμίας, η σκηνογράφος τοποθετεί σε μια εσοχή μια κούκλα ντυμένη ολόιδια με τη μολιερική αγνή ηρωίδα-αληθινή κούκλα στα χέρια του ηλικιωμένου προστάτη της.

Στον αντίποδα, οι σκηνογραφίες για το θέατρο της Κιτσοπούλου ακολουθούν την άναρχη γραφή της, διαγράφοντας με ηθελημένη προχειρότητα τους εσωτερικούς χώρους («Χαίρε Νύμφη», Θέατρο Τέχνης)· την κουζίνα πρωτίστως, που μοιάζει παρμένη από μια φθηνή έκθεση επίπλων («Αθανάσιος Διάκος – Η επιστροφή», Φεστιβάλ Αθηνών) ή συνδυάζεται με πλαστικό δάσος όταν το βλάσφημο παραμύθι το απαιτεί («Κοκκινοσκουφίτσα – Το πρώτο αίμα», Στέγη Ιδρύματος Ωνάση). Ας θυμηθούμε και το ξάφνιασμα από τα τρία ξύλινα, σαν λυόμενα, σπίτια στον «Ματωμένο γάμο» (Φεστιβάλ Αθηνών), με τον διάλογο στην έναρξη να ακούγεται από τους κλεισμένους σε ένα από αυτά ηθοποιούς.

Επιστέγασμα τούτης της διαδρομής είναι οι σκηνικές περιπέτειες που ανοίγονται στη συνεργασία με τον Νίκο Καραθάνο: από τον κήπο με τις φθηνιάρικες λουλουδάτες κουβέρτες στην ιταλική σκηνή του Εθνικού Θεάτρου για τον «Σιρανό ντε Μπερζεράκ» στο εμπνευσμένο – από τα υπόσκαφα της Σαντορίνης, αλλά και από τον ποντικόκοσμο του Ντίσνεϊ – σπίτι του «Βυσσινόκηπου» στη Στέγη· από τον χιονισμένο λόφο με τις μαυροφορεμένες, ερμηνευμένες από άνδρες ηθοποιούς, «Οκτώ γυναίκες» στην καλτ παράσταση που παίχθηκε καλοκαίρι και χειμώνα στην Πειραιώς 260 στα εύπλαστα Αροάνεια Ορη των Καλαβρύτων για την «Γκόλφω»· και από τα επιβλητικά Ιμαλάια της «Οπερέτας» στην εύφορη, βγαλμένη από πίνακα του Γκογκέν, χειροποίητη νησίδα στους «Ορνιθες», που θα ταξιδέψει ανά τον κόσμο.

Η ανάμνηση των μεγάλων παραστάσεων αποκρυσταλλώνεται σε μια λέξη, λέει ο Ζορζ Μπανί. Με το μαύρο, σαν το σκοτάδι του συγγραφέα, σαν το μαυρονέρι και σαν τον προδομένο έρωτα, ταυτίζεται η παράσταση της «Γκόλφως». Μαύρες φούστες με πιέτες για τις γυναίκες, μαύρα παντελόνια με αντίστοιχες φούστες – ανάμνηση φουστανέλας για τους άνδρες. Με το μαύρο τούτης της όψης, που εμπλουτίζει τον σκηνογραφικό κανόνα με φτωχά, αλλά ανοιχτά σε συνειρμούς υλικά, μπορεί παράλληλα να ταυτιστεί, πιστεύω, ως σκηνογράφος – ενδυματολόγος η Ελλη Παπαγεωργακοπούλου. Σαν τα μαύρα κατράμια, όπου ο Λόρκα αναζητούσε την ανεξήγητη «μυστήρια δύναμη» της αληθινής συγκίνησης, που «σβήνει τη γλυκιά γεωμετρία που μάθαμε» και «κλοτσάει όλα τα στυλ». Μια νύχτα οι απαρηγόρητοι μαυροφορεμένοι άνθρωποι της «Γκόλφως» μετακινούν τους μαύρους όγκους της φύσης και της ψυχής τους, σκαρφαλώνοντας σε βράχους και ραχούλες. Με αυτό το αθάνατο νερό τη Στυγός και της δημιουργίας αποχαιρετούμε σήμερα την Ελλη.

Η Δηώ Καγγελάρη είναι διευθύντρια της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου