Σοφόν το σαφές

Πρόσφατα, υπό τις συνεχιζόμενες κραυγές των ακραίων του δημόσιου λόγου για τα ζητήματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, το Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ) δημοσίευσε μια έκθεση με τίτλο: «Τουρκία: Ενας Προβληματικός Εταίρος». Η μελέτη αφορά σε μια συνολική, λεπτομερή και στηριγμένη στα πραγματικά δεδομένα και σε επίσημες διεθνείς πηγές καταγραφή της «προβληματικής» συμπεριφοράς και των παραβιάσεων της διεθνούς νομιμότητας και των αρχών του δημοκρατικού κράτους δικαίου από το σημερινό καθεστώς Ερντογάν. H έκθεση δόθηκε στη διεθνή δημοσιότητα την ημέρα της επίσκεψης στην Αγκυρα των προέδρων της ΕΕ Σαρλ Μισέλ και Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν με στόχο να υπενθυμίσει την ανάγκη να τηρηθούν οι αυστηρές αρχές και προϋποθέσεις που υιοθέτησε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στην πρόσφατη απόφασή του για το «σταδιακό, αναλογικό και αναστρέψιμο» άνοιγμα της θετικής ατζέντας προς την Τουρκία. Το έγκυρο και παγκόσμιας εμβέλειας περιοδικό «Politico» παρουσίασε σε αποκλειστικότητα την έκθεση σχολιάζοντας ότι «αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για τους προέδρους της ΕΕ γιατί περιλαμβάνει κάθε τομέα όπου η ΕΕ, οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και οι γείτονες της Τουρκίας έχουν προβλήματα μαζί της».

Στην έκθεση αυτή καταδεικνύεται με σαφή και κυρίως αξιόπιστο και εμπειρικά θεμελιωμένο τρόπο ότι υπό το «καθεστώς του ενός ανδρός» και τουλάχιστον κατά την τελευταία δεκαετία η Τουρκία χαρακτηρίζεται  από αντιδραστική συμπεριφορά απέναντι στους ίδιους της τους πολίτες, καθώς και από «εγωμονιστική» στάση έναντι των γειτόνων της. Η αρχικώς σχεδιασθείσα στρατηγική για την αντιμετώπιση και διαχείριση της κρίσης που προκάλεσε το αποτυχημένο στρατιωτικό πραξικόπημα οδήγησε τελικώς τη χώρα σε πλήρη αντιστροφή της διαδικασίας εκδημοκρατισμού και φιλελευθεροποίησής της. Μάλιστα, η δημοκρατική οπισθοδρόμηση και οι παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο εσωτερικό της – καταδεικνύει η έκθεση – έχουν γίνει κανόνας, ενώ η στρατιωτικοποίηση και οι μονομερείς ενέργειες χαρακτηρίζουν ολοένα και περισσότερο την εξωτερική της πολιτική, με τις ενέργειες της κυβέρνησης να παραπέμπουν πλέον σε «κράτος-παρία». Τα συμπτώματα της διολίσθησης των δημοκρατικών θεσμών στην Τουρκία είναι εκτεταμένα σε κάθε πτυχή της πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Λίγο μετά τη δημοσιοποίηση της συγκεκριμένης έκθεσης ο πρωθυπουργός της Ιταλίας Μάριο Ντράγκι -κατά προφανή υπέρβαση του διπλωματικού πρωτοκόλλου αλλά και του ήπιου προσωπικού προφίλ – αποκάλεσε τον τούρκο πρόεδρο «δικτάτορα» προκαλώντας τη σφοδρή αντίδραση της Αγκυρας. Η σκληρή γλώσσα της τοποθέτησής του θύμισε σε κάποιους τον χαρακτηρισμό του ρώσου προέδρου Πούτιν ως «killer» (δολοφόνου) από τον νέο αμερικανό πρόεδρο Μπάιντεν.

Αξίζει να σταθούμε στη χρησιμότητα τόσο της δημοσιοποιηθείσας έκθεσης όσο και της δήλωσης του ιταλού πρωθυπουργού σε σχέση με τη σαφήνεια των μηνυμάτων που εκπέμπουν προς πολλές κατευθύνσεις, κυρίως όμως προς την Τουρκία. Από τη μια ο στιβαρός και εμπειρικά θεμελιωμένος αλλά προσεκτικός λόγος της έκθεσης, από την άλλη ο πολιτικός και επιθετικός τόνος της δήλωσης. Η έκθεση καταδεικνύει το πραγματικό πρόσωπο της σημερινής Τουρκίας του Ερντογάν, ως εξαιρετικά «προβληματικού εταίρου» της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η δήλωση Ντράγκι αποτυπώνει αυτό που και άλλοι ευρωπαίοι ηγέτες σκέπτονται και θα ήθελαν και οι ίδιοι να δηλώσουν. Κοινός στόχος και των δύο να προειδοποιήσουν για τον ολισθηρό και επικίνδυνο δρόμο που έχει πάρει η Τουρκία πριν η ζημιά στον ίδιο τον εαυτό της όσο και στην ευρύτερη περιοχή καταστεί ανεπανόρθωτη. «Σοφόν το σαφές» (η σαφήνεια φανερώνει σοφία) έλεγαν οι αρχαίοι μας πρόγονοι. Δυστυχώς για τη δύσκολη και περίπλοκη σχέση ΕΕ – Τουρκίας η σαφήνεια των μηνυμάτων δεν αρκεί. Χρειάζεται πολλή ακόμα δουλειά για τη μετατροπή των σαφών μηνυμάτων σε σοφία αποτελεσματικών πολιτικών επιλογών. Το επόμενο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Κορυφής του Ιουνίου δεν είναι μακριά.

Ο Παναγιώτης Τσάκωνας είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και επικεφαλής του προγράμματος ασφάλειας στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)