Μοναχά εκείνοι που αγαπάνε

Οποτε η πατρίδα τιμά τις μεγάλες της επετείους, όποτε υποκλίνεται στους ήρωές της, θέτουμε εμείς στον εαυτό μας το αδυσώπητο ερώτημα. Εάν βρισκόμασταν εκεί, εάν ζούσαμε στις πιο δραματικές στιγμές, τι θα κάναμε; Θα συντασσόμασταν με το σωστό; Θα διακινδυνεύαμε τα πάντα, τη ζωή μας την ίδια; Μήπως λουφάζαμε ώσπου να περάσει η μπόρα; Μέχρι να διαφανεί ξεκάθαρα ο νικητής ώστε να τον ακολουθήσουμε; Μήπως -τρισχειρότερα – παίρναμε τον κακό δρόμο;

Η απάντηση κάθε άλλο παρά αυτονόητη. Οι βεβαιότητες έξω από τον χορό ηχούν γελοίες ιδίως όταν στηρίζονται σε προγονικές δάφνες. Το γεγονός ότι ο παππούς σου έπεσε υπέρ βωμών και εστιών δεν σημαίνει τίποτα για σένα. Κάποια αποσπόρια επιφανέστατων αγωνιστών του 1821 ασπάστηκαν, υπηρέτησαν τον ναζισμό. Ούτε καν το προσωπικό σου παρελθόν προδικάζει δεσμευτικά. Ο στρατάρχης Πετέν, η ενσάρκωση του μεγαλείου της Γαλλίας κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κατήντησε πρωθυπουργός της κυβέρνησης του Βισύ, μαριονέτα του Χίτλερ. Ισχυρίστηκε απολογούμενος πως η οσφυοκαμψία αποτελούσε τη μόνη ρεαλιστική στάση. Ο Ντε Γκωλ και οι Ελεύθεροι Γάλλοι του – μόλις τρεις χιλιάδες άνθρωποι στην αρχή της γερμανικής κατοχής – τον διέψευσαν θριαμβευτικά.

Η Ιστορία εκ των υστέρων μοιάζει με απλή σχετικά εξίσωση. Οσο παλεύεις όμως με τα φουσκωμένα κύματά της, δεν έχεις καμιά εγγύηση – καμιά ένδειξη ενίοτε – ότι θα βγεις σώος στην ακτή.

Εάν ήξεραν οι Ελληνες πως η χούντα θα διαρκούσε επτά μόλις χρόνια, αθρόα θα την πολεμούσαν για να κερδίσουν τα εύσημα του αντιστασιακού. Εκείνοι ωστόσο που έφτυσαν αίμα στο ΕΑΤ-ΕΣΑ, σάπισαν στα ξερονήσια, αυτοεξορίστηκαν έστω στο εξωτερικό, υπέθεταν ρεαλιστικά ότι το καθεστώς των συνταγματαρχών πιθανότατα θα μακροημέρευε. Τα παραδείγματα της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, όπου οι δικτατορίες πλάκωσαν δυο γενιές, ήταν κοντά. Μπορεί να έβγαινες στο κλαρί στα είκοσί σου και να δικαιωνόσουν στα εξήντα πέντε. Ή και ποτέ.

Παραμονές της ναυμαχίας του Ναυαρίνου, ο αγώνας των Ελλήνων φάνταζε οριστικά χαμένος. Μια ατυχής εξέγερση, μέσα στις τόσες που παροδικά κλυδώνισαν το στάτους κβο μα τελικά το σκλήρυναν και το ενδυνάμωσαν. Φαντάζεστε τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη το 1840 να περιφέρεται δονκιχωτικά στην κατεχόμενη ακόμα από τον Ιμπραήμ Πελοπόννησο, να υπενθυμίζει σε όλο και λιγότερα ευήκοα ώτα το κλέος των Δερβενακίων είτε να επιχειρεί ένδοξη έξοδο, θεαματική αυτοκτονία ως παρακαταθήκη προς στους νεότερους που κάποτε θα κέρδιζαν την ελευθερία τους;

Μια τρίχα απέχει η περιφανής δικαίωση από τον όλεθρο κι από τη λήθη ακόμα. Μια καραμπόλα γεγονότων, που κανείς άνθρωπος δεν μπορεί να ελέγξει.

Εχετε συναντήσει ήρωες; Ο Μανώλης Γλέζος κυκλοφορούσε έως πρόσφατα ανάμεσά μας. Ο Μίκης Θεοδωράκης, μεγαλειώδης μες στις αντιφάσεις του, υπάρχει ακόμα στη σκιά της Ακρόπολης. Χαρακτηριστικό των ηρώων είναι η ακλόνητη πίστη σε μια ιδέα η οποία τους υπερβαίνει. Οποιος τείνει να σχετικοποιεί, να εξετάζει τις καταστάσεις σφαιρικά, να ιεραρχεί προτεραιότητες θέτοντας πρώτη την αξία της ζωής του δεν είναι καμωμένος απ’ τη στόφα των ηρώων. Εκτός και αν οι ακραίες καταστάσεις μας μεταμορφώνουν. Αναδεικνύουν ποιότητες, φανερώνουν δυνάμεις που ούτε καν υποψιαζόμασταν ότι διαθέτουμε.

Κοιτάξτε προπολεμικές φωτογραφίες. Από οικογενειακά τσιμπούσια, φοιτητικές εκδρομές. Ξεχωρίζουν εκείνοι που λίγα χρόνια αργότερα θα ανδραγαθούσαν στο Αλβανικό Μέτωπο; Θα ρίχνονταν στην Εθνική Αντίσταση; Οχι. Ισως όμως και ναι.

Ο Αγγελος Σικελιανός θα συμβούλευε το βλέμμα μας να μη σταθεί στους σοβαρούς, στους σοφολογιότατους, στους επιδεικτικά παλικαράδες. Ούτε σε όσους περνιούνται για ταγμένοι σε ανώτερους σκοπούς. Αλλά στους ξένοιαστους. Σε όποιους γελάνε τρανταχτά, φλερτάρουν, τραγουδάνε μεθυσμένοι. Εκείνοι – θα μας έλεγε -είναι οι εν δυνάμει ήρωες. Ανοικονόμητοι, ατιθάσευτοι, μέχρι και κωμικοί μέσα στο πάθος τους να στίψουν τη στιγμή και να την πιουν. Τέτοιοι ήταν και το 1821 και το 1940 και πάντα.

«Γιατί μονάχα εκείνοι που αγαπάνε τη ζωή στη μυστική την πρώτη της αξία, μπορούν και να θερίσουνε μονάχοι της ύπαρξής τους το μεγάλο στάχυ…».