Από το 1821 στο 2021

Αύριο γιορτάζουμε τα 200 χρόνια ανεξαρτησίας της χώρας μας. Σήμερα, το δημόσιο χρέος της χώρας μας έχει ξεπεράσει το 200% του ΑΕΠ. Εχουν σχέση αυτές οι δύο παρατηρήσεις; Δυστυχώς, ναι. H νεοελληνική δανειακή εμπειρία άρχισε ήδη με την Επανάσταση του ’21 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Λαβαίνοντάς την υπόψη, θέτουμε τις βάσεις για να εξετάσουμε διαχρονικά σταθερές τάσεις. Το χρονικό των δανείων δίνει την εντύπωση ότι οι πολιτικές ηγεσίες του τόπου έτειναν κατά διαστήματα να θεωρούν τα δάνεια (και τις βοήθειες) περίπου ως «τακτικό έσοδο» με διάφορες αιτιολογίες. Μέχρι σήμερα η Ελλάδα βρέθηκε τέσσερις φορές σε αδυναμία εξυπηρέτησης των χρεών της (χωρίς να λάβουμε υπόψη εκείνες τις περιπτώσεις που διασώθηκε με έκτακτη βοήθεια, όπως το 1985). Επειτα από κάθε πτώχευση η Ελλάδα αποκλειόταν για αρκετό διάστημα από τις αγορές, που ήδη τότε καθιστούσαν σαφές ότι η εξυπηρέτηση των χρεών ήταν προϋπόθεση για τη χορήγηση νέων δανείων. Τελικά επιτυγχανόταν κάποιος συμβιβασμός των ελληνικών κυβερνήσεων με τους δανειστές και η χώρα αντλούσε νέα δάνεια. Η χώρα δυσκολεύτηκε να εξυπηρετήσει τα χρέη της από δάνεια της ανεξαρτησίας εξαρχής. Το 1827 η Γ΄ Εθνική Συνέλευση κήρυξε στάση πληρωμών καθώς η χώρα αδυνατούσε να τα εξυπηρετήσει ομαλά (να πληρώσει δηλαδή τοκοχρεολύσια). Ομως, η Συνέλευση εκείνη αναγνώρισε τα δάνεια της ανεξαρτησίας και με βάση αυτή την αναγνώριση έγιναν προσπάθειες σύναψης νέου δανείου. Προτάθηκε μάλιστα η εξόφλησή τους με την παραχώρηση εθνικών γαιών. Η επόμενη πτώχευση που είχε μονιμότερες συνέπειες συνέβη το 1893. Η δήλωση του τότε πρωθυπουργού Χαρίλαου Τρικούπη «δυστυχώς επτωχεύσαμεν» έχει μείνει στην Ιστορία. Είχε προηγηθεί εκτεταμένος δανεισμός της χώρας για την κάλυψη των ελλειμμάτων του προϋπολογισμού και την εκτέλεση μεγάλων έργων υποδομής με κακοδιαχείριση.

Μια συνέπεια της πτώχευσης ήταν ότι επιβλήθηκε στη χώρα από τους δανειστές αυστηρότερος διεθνής οικονομικός έλεγχος που διατηρήθηκε για δεκαετίες. Εγινε πάλι φανερό ότι, εκτός άλλων, ο υπερβολικός δανεισμός της χώρας οδήγησε σε αυτή την άμεση εξάρτησή της. Λογικά, θα έπρεπε να είχε λειτουργήσει ως προειδοποίηση για μεταγενέστερες κυβερνήσεις. Ομως στη συνέχεια η χώρα κήρυξε πάλι πτώχευση και, παρά ταύτα, ενεπλάκη σε πόλεμο με την Τουρκία τον Ιούλιο του 1897, με αποτέλεσμα να χειροτερεύσει ακόμα περισσότερο η οικονομική της κατάσταση και να υποχρεωθεί να πληρώσει πολεμικές επανορθώσεις στην Τουρκία με νέα δάνεια. Ο διεθνής έλεγχος πήρε τότε και θεσμικά άμεση μορφή με τη σύσταση μιας Διεθνούς Οικονομικής Επιτροπής (ΔΟΕ) που εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα. Τα έσοδά της προέρχονταν από τα ελληνικά μονοπώλια πετρελαίου, άλατος, σπίρτων κ.λπ. και κυρίως από το τελωνείο του Πειραιά. Η επόμενη μεγάλη πτώχευση συνέβη το 1932 όταν, όντας η Ελλάδα στο απόγειο της μεγάλης οικονομικής κρίσης, τα χρέη έφτασαν στο 150% του ΑΕΠ, η κυβέρνηση διέκοψε προσωρινά τις πληρωμές τόκων και χρεολυσίων και χρειαζόταν περίπου το 40% του προϋπολογισμού για την εξυπηρέτηση δανείων. Αλλά πάλι δεν αμφισβήτησε τις υποχρεώσεις της και επιδίωξε να έλθει σε κάποιο διακανονισμό με τους δανειστές, πράγμα που επιτεύχθηκε το 1935. Από το 1935 και εξής επαναλήφθηκε η αποπληρωμή του δημόσιου χρέους, ενώ ο τελικός διακανονισμός όλων των προπολεμικών χρεών της Ελλάδας έγινε από τον Σπύρο Μαρκεζίνη το 1952-1953.

Ο Παναγιώτης Λιαργκόβας είναι πρόεδρος του ΚΕΠΕ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου