«Οι ηθοποιοί πρέπει να ξέρουν ότι υπάρχουν όρια»

Ιτα Ο’Μπράιεν. Το όνομά της σε πρώτη ανάγνωση δεν θυμίζει τίποτα κι όμως η δουλειά της είναι πολύ γνωστή. «Sex Education», «Normal People», «Watchmen», «Gentleman Jack», «The Great», «A brave new world» είναι μερικές μόνο από τις σειρές και ταινίες όπου η Βρετανίδα έχει εργαστεί ως intimacy coordinator. Η ίδια θεωρείται μία από τις πρωτοπόρος του κλάδου που εμφανίστηκε πρόσφατα στο Χόλιγουντ και δουλειά των επαγγελματιών του είναι να «σκηνογραφούν» τις ερωτικές σκηνές και να χειρίζονται όλες τις ευαίσθητες λεπτομέρειές τους για τους ηθοποιούς. Αντίστοιχη εμπλοκή έχουν πλέον και στις θεατρικές παραγωγές όπου «στήνουν» την επαφή επί σκηνής όλων των πρωταγωνιστών. Πολύ πριν το σκάνδαλο Γουάινστιν σαρώσει τη βιομηχανία του θεάματος, ήδη από το 2014, η Ο’Μπράιεν αξιοποιώντας την πείρα της ως χορογράφου, μουσικού και ηθοποιού άρχισε να φτιάχνει ένα σύνολο κανόνων που αφορά τη διαχείριση των ηθοποιών και των ερωτικών σκηνών που καλούνται να παίξουν: από την οντισιόν μέχρι τα γυρίσματα ώστε να υπάρχει μια ευαίσθητη επαγγελματική αντιμετώπιση και να αποφευχθούν περιστατικά παρενόχλησης. Το «Intimacy on Set guidelines», όπως ονομάζεται, συνάντησε τις ανάγκες του χώρου στον απόηχο των σεξουαλικών σκανδάλων και πλέον αποτελεί τον κώδικα συμπεριφοράς που εφαρμόζουν κορυφαίοι οργανισμοί σε όλο τον κόσμο. Από τα BBC, Amazon Prime, Netflix, HBO, Sky TV μέχρι τα θέατρα της Αυστραλίας και τις δραματικές σχολές όπως Central School of speech and drama του Λονδίνου. Με αφορμή το ελληνικό #ΜeΤoo, η Ιτα Ο’Μπράιεν, μίλησε στα «Πρόσωπα».

Ποιος είναι ακριβώς ο ρόλος μιας intimacy coordinator;

Είναι μία – ή ένας – επαγγελματίας που αξιοποιεί τις ικανότητές του ώστε να συμβάλει στο γύρισμα ευαίσθητου περιεχομένου στο πλατό. Είναι όπως ο χορογράφος που επιστρατεύει τις ικανότητές του για να φτιάξει τη χορογραφία ενός τάνγκο ή την όμορφη ταινία του Μπαζ Λούρμαν «Μουλέν Ρουζ». Ακούει τον σκηνοθέτη, καταλαβαίνει τι είδους σωματική επαφή χρειάζεται, διδάσκει τους ηθοποιούς πώς να την πετύχουν με γνώμονα πάντα την ασφάλεια και την απόσταση που πρέπει να έχουν. Κάνει τη «χορογραφία» για τις ερωτικές σκηνές ώστε όλοι να ξέρουν ακριβώς τι θα συμβεί. Αυτό σημαίνει ότι όταν βρεθούν μπροστά στην κάμερα, ξέρουν ακριβώς τι γίνεται κι εσύ δημιουργείς τις καλύτερες σκηνές, υπηρετείς το όραμα του σκηνοθέτη και βοηθάς τους ηθοποιούς να δώσουν τον καλύτερό τους εαυτό στις ερωτικές σκηνές.

Πώς «χορογραφείτε», λοιπόν, μια ερωτική σκηνή;

Είναι όπως ένας χορό τάνγκο ή μία σκηνή με πολεμικές τέχνες. Είναι στην ουσία ένας χορός σωμάτων. Δύο άνθρωποι κινούνται μαζί προοδευτικά μέσα σ’ έναν ρυθμό που εξυπηρετεί την αφήγηση μιας ιστορίας: πώς αυτή η ερωτική σκηνή την προωθεί, τι μας λέει για τους χαρακτήρες και τη σχέση τους. Εμείς εστιάζουμε στο γιατί είναι εκεί και το καταλαβαίνουμε κάνοντας μια συζήτηση με τον σκηνοθέτη ώστε η σωματική επαφή να γίνει ξεκάθαρη. Μόλις το κάνουμε αυτό, αντιμετωπίζουμε τη σωματική επαφή ως ένα ενσωματωμένο κομμάτι της ιστορίας και της δίνουμε χρόνο και χώρο. Στο παρελθόν αυτό που συνήθως γινόταν ήταν ότι οι άνθρωποι ντρέπονταν να μιλήσουν γι’ αυτές τις σκηνές. Oταν δεν υπήρχε συγκεκριμένη δομή ή μια επαγγελματική διαδικασία για να διευκολύνει την ανοιχτή επικοινωνία μ’ έναν ώριμο τρόπο, οι άνθρωποι πιέζονταν κι απλώς το έκαναν. Απλώς φιλιούνταν ή απλώς έβγαζαν τα ρούχα τους κι αυτό τους άφηνε πολύ ευάλωτους. Ο σκηνοθέτης δεν έπαιρνε τη σκηνή που ήθελε. Μόλις ξέρεις τι σωματική επαφή υπάρχει, κυριολεκτικά τη χορογραφείς όπως οποιαδήποτε άλλη σκηνή. Κάνουμε πρόβα με τα ρούχα μας, δεν υπάρχει γυμνό στις πρόβες κι όλοι νιώθουν άνετα. Βεβαιωνόμαστε ότι είναι εντάξει να τους αγγίξουν. Ρωτάμε αν αισθάνονται καλά να φιλήσουν στα χείλια ή αν ανησυχούν για κάτι. Συμμετέχουν στην εξέλιξη και γι’ αυτό τους λέω ότι το «όχι» τους είναι δώρο. Μοιραζόμαστε ανοιχτά τα «όχι» των ηθοποιών, ώστε να δουλέψουμε επαγγελματικά και ανοιχτά, με τη σύμφωνη γνώμη και τη συγκατάθεσή τους. Λέμε πάντα πως αν υπάρχει ένα «ίσως» τότε το λαμβάνουμε ως όχι. Γιατί αν κάποιος δεν είναι σίγουρος, δεν αισθάνεται άνετα να ανοιχτεί. Βοηθάμε τον ηθοποιό να αισθανθεί πως συμμετέχει κι αυτό είναι μια μεγάλη αλλαγή στη βιομηχανία. Να ξέρει ότι υπάρχουν όρια, ότι δεν μπορούν τα πάντα να συμβούν. Και μετά συνεχίζουμε με τη «χορογραφία». Λέμε για παράδειγμα πως το χέρι πιάνει το μάγουλο, σκύβουν να φιληθούν, ξαπλώνουν στο κρεβάτι, το γόνατο του ενός μπαίνει ανάμεσα στα πόδια του άλλου. Τους καθοδηγούμε βήμα βήμα με σαφή δομή σε μια χορογραφία όπως το τάνγκο. Το επαναλαμβάνουμε κάνα δυο φορές για να ξέρουμε αν είναι εντάξει και με τον σκηνοθέτη, φεύγουν οι ηθοποιοί, βγάζουν τα ρούχα τους αν είναι σκηνή με γυμνό κι όταν επιστρέφουν ζητάμε από όλους να βγουν έξω. Οι ηθοποιοί ανακαλύπτουν ξανά τη δομή της σκηνής, την ίδια χορογραφία με την απαραίτητη δόση γύμνιας που απαιτεί. Κι αν δεν είναι χαρούμενοι με αυτό ίσως αλλάξει λίγο η χορογραφία κι αν δεν αισθάνονται άνετα, τους δίνεται ο κατάλληλος χρόνος και χώρος για να νιώσουν. Αυτό σημαίνει ότι μόλις αρχίσει η κάμερα να γράφει ή ανοίξει η αυλαία αν είναι στο θέατρο, οι ηθοποιοί είναι χαρούμενοι.

Αυτό που περιγράφετε είναι οι ιδανικές συνθήκες γυρισμάτων…

Είναι μεγάλη η αλλαγή. Κυρίως για τον σκηνοθέτη που δουλεύει με άλλους και εμπιστεύεται τον intimacy coordinator. Δεν είναι εκεί για να στερήσει τίποτα αλλά για να ενισχύσει το όραμα του σκηνοθέτη. Το θέμα είναι να υπάρχει χρόνος για πρόβα. Κάποιοι λένε πως δεν υπάρχει αλλά βοηθάει όλους να καταλάβουν τι γίνεται. Είναι σαν να ετοιμάζεις ένα τέλειο τάνγκο και ξαφνικά να λες δεν έχουμε χρόνο να κάνουμε πρόβα και βγάζεις όλους τους χορευτές στη σκηνή μπροστά από την κάμερα και τους αφήνεις. Ξέρουμε πόσο τρελό είναι αυτό. Αυτή είναι η αλλαγή που ελπίζουμε ότι θα κάνει η βιομηχανία. Γιατί είναι ένας χορός σωμάτων κι επομένως πρέπει να αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο. Μόλις το κάνεις, μόλις βάλεις τις πρόβες μέσα σ’ ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα τότε τα πάντα είναι πιο αποτελεσματικά. Γιατί δεν βγάζεις στη σκηνή έναν ηθοποιό που ανησυχεί. Οταν είναι μπροστά στην κάμερα, είναι πιο γρήγορος γιατί ξέρει τι κάνει και ως χορογραφία μπορείς να την κόψεις και να έχεις καλύτερη σκηνή.

Στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή έχουμε σε εξέλιξη ένα κίνημα #ΜeΤoo στον καλλιτεχνικό χώρο. Πολλές αποκαλύψεις περιγράφουν λεπτομέρειες που εσείς ρυθμίζετε με τους κανόνες σας αλλά εδώ δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο. Νομίζετε πως όταν λείπει ένας οργανωμένος κώδικας όπως αυτός που προτείνετε, ένας ηθοποιός πέφτει εύκολα θύμα κακοποίησης ή παρενόχλησης;

Κομμάτι της αλλαγής που προτείνουμε είναι να αντιληφθούμε πως το θέατρο ή το στούντιο είναι πάνω απ’ όλα ένας εργασιακός χώρος. Κι όλοι πρέπει να βρίσκονται σ’ αυτόν χωρίς τον φόβο της παρενόχλησης. Αν είσαι πάνω στη σκηνή αυτό από μόνο του δεν σημαίνει ότι πρέπει να υπομένεις κάποιον που σου συμπεριφέρεται με βίαιο τρόπο – στην πραγματικότητα είναι επίθεση. Και ούτε το κοινό θέλει ν’ ακούει ότι στην συγκεκριμένη παραγωγή υπήρχε επίθεση. Δεν θέλουν να είναι κομμάτι αυτού. Οπως λέω και στις δραματικές σχολές όπου διδάσκω, ως ηθοποιοί έχουν αυτονομία πάνω στο σώμα τους. Θα έπρεπε να είναι προφανές αλλά δεν είναι. Μόνο και μόνο επειδή κάποιος μπορεί να είναι ο κατάλληλος ηθοποιός για ένα ρόλο, δεν σημαίνει ότι πρέπει να είναι άνετος με οποιοδήποτε βαθμό γυμνού, σεξουαλικού περιεχομένου ή αγγίγματος σε πολύ ευαίσθητες περιοχές του κορμιού του. Οι στατιστικές λένε πως μέχρι τα 18 τους χρόνια, το 60% των γυναικών έχουν υποστεί κάποιου είδους παρενόχληση. Αυτό σημαίνει ότι δεν αισθάνονται άνετα με κάποια αγγίγματα στην τέχνη τους ή με το γυμνό. Γι’ αυτό πρέπει να καθιερώσουμε στον χώρο εργασίας μας ένα πλαίσιο που προωθεί τη συμφωνία και τη συγκατάθεση χωρίς ερωτήσεις για να μπορούν να γίνουν σεβαστά τα όρια. Και να βοηθήσει τους ανθρώπους να δώσουν τον καλύτερό τους εαυτό ως ηθοποιοί. Λέω στους ηθοποιούς πως έχουν ξοδέψει χιλιάδες στερλίνες ή ευρώ για να εκπαιδευτούν και να δημιουργήσουν το πιο όμορφο και σημαντικό πράγμα που είναι η τέχνη τους. Αν η τέχνη τους ήταν κάτι σαν το βιολί, δεν θα το άφηναν να σπάσει εξαιτίας ενός σκηνοθέτη και θα το επέστρεφαν πίσω έτσι. Κι αυτό ακριβώς συμβαίνει με τις παρενοχλήσεις και τις κακοποιήσεις. Καταστρέφουν την τέχνη του άλλου. Λέω στους ηθοποιούς να αναλάβουν την ευθύνη του εαυτού τους. Αν ο τρόπος που τους μιλάει ένας σκηνοθέτης τους κάνει να αισθάνονται περίεργα, να εμπιστευτούν το ένστικτό σας και να πουν όχι. Να φροντίσουν την τέχνη της. Μην καταπιέζετε τον εαυτό σας για να πάρετε αυτό που νομίζετε ότι θα φτιάξει την καριέρα σας, γιατί δεν πρόκειται. Ακόμα κι αν το κάνει, θα σας κοστίσει σε τέτοιο βαθμό που θα το πληρώσετε με άλλο τρόπο.

Κατά τη γνώμη σας, ύστερα από τέτοιες αποκαλύψεις, πώς μπορεί ο χώρος του θεάματος να ανακάμψει;

Με τις κατηγορίες και τη μεγάλη εμφάνιση του κινήματος #ΜeΤoo που συμβαίνει τώρα, όλοι αυτοί οι άνθρωποι που μίλησαν πρέπει να τιμηθούν και να υποστηριχτούν για τη γενναιότητά τους. Και μετά αυτό που θα συμβεί πρέπει να είναι ένας κώδικας δεοντολογίας που κάθε θέατρο και κάθε παραγωγή, πρέπει να τον εφαρμόσει. Ολοι πρέπει να δουλεύουν με σεβασμό. Κι αν κάποιος δεν εργάζεται με σεβασμό, να βρίσκεται υπόλογος των πράξεών του. Ετσι θα υπάρχει και λιγότερος φόβος να μιλήσει κάποιος αν κάτι συμβεί. Γιατί αυτό είχε γίνει στο παρελθόν. Οποιος μιλούσε, στοχοποιούνταν και γινόταν εκείνος ο κακός. Γινόταν θύμα ξανά και ξανά. Πρέπει να υπάρξει αλλαγή στα τμήματα ανθρωπίνου δυναμικού, να έχουν προφίλ με περισσότερα φίλτρα των υπαλλήλων που εργάζονται στις παραγωγές. Κι όσοι έχουν βιώσει κακοποίηση ή παρενόχληση και μιλάνε, να ξέρουν ότι υποστηρίζονται, αντιμετωπίζονται σωστά και εμπιστευτικά.