Βλάκες και μάγκες στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία

Πολλοί συγγραφείς ασχολήθηκαν με την ανθρώπινη μωρία – την έλλειψη νοημοσύνης ή την άρνηση χρήσης της. Ο Ερασμος έθεσε τον θεμέλιο λίθο με τη δημοσίευση του δοκιμίου του το 1509, στο οποίο έδωσε ελληνικό τίτλο «Μωρίας εγκώμιον». Αρκετοί ακολούθησαν το παράδειγμά του, όπως ο Σουίφτ, ο Βαλταίρος, ο Φλομπέρ, ο Οργουελ. Ομως, ένας από τους λίγους που ανέλυσε την κοινωνική σημασία της μωρίας ήταν ο κοινωνιολόγος Ευάγγελος Λεμπέσης (1904-1968), στο κλασικό του δοκίμιο «Η τεραστία κοινωνική σημασία των βλακών εν τω συγχρόνω βίω» (1941). Το έργο αυτό εκτιμάται, κυρίως, ως καταγγελία της αναξιοκρατίας, του ομαδισμού και της κουτοπονηρίας. Ο Λεμπέσης δεν καταφέρεται κατά της ύπαρξης φυσικών βλακών, αλλά κατά της βλακοκρατίας – όπως ονομάζει την ανέλιξη και επικράτησή τους σε πολλούς τομείς. Αναζητεί τη βαθύτερη αιτία της και την αποδίδει σε μια νοοτροπία η οποία είναι διάχυτη στη χώρα μας, που ταυτίζει την ευφυΐα με τη δυνατότητα εξαπάτησης των εντίμων, ενώ στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο: «ο επιτήδειος και ο απατεών είναι ακριβώς υποδιαιρέσεις του βλακός».

Η βλακοκρατία, επομένως, κατά τον Λεμπέση, οφείλεται στο πολιτιστικό περιβάλλον, στην επικρατούσα κουλτούρα, χάρη στην οποία λογίζεται κάποιος ευφυής στον βαθμό που είναι επιτυχημένος απατεώνας, ατιμώρητος παραβάτης νόμων, δόλιος και ασυνεπής με αυτούς που δεν ανήκουν στον δικό του κύκλο των «ημετέρων»: την ευρύτερη οικογένεια, τη συνασπισμένη ομάδα, τη «φυλή». Οι κανόνες που διέπουν την εμπιστοσύνη είναι εσωτερικευμένοι, αλλά ισχύουν μόνο εντός της «φυλής». Θα θεωρηθεί κάποιος αφελής ή μωρός αν εκτός «φυλής» δεν συμπεριφερθεί οπορτουνιστικά και αρπακτικά.

Εδώ βρίσκω ότι η σκέψη του Λεμπέση συναντά εκείνη του Τόμας Χομπς (1588-1679), όπως εκφράζεται στο «Λεβιάθαν» (1651). Ο Χομπς υποστηρίζει την ιδέα του μεγάλου κράτους με τεράστια εκφοβιστική δύναμη. Ο άγγλος φιλόσοφος παρατηρεί ότι ο εκτός κοινωνίας βίος του ανθρώπου είναι «μοναχικός, ενδεής, απεχθής, κτηνώδης και βραχύς». Ολοι απειλούνται από όλους και βρίσκονται σε διαρκή εμπόλεμη κατάσταση. Ο καθένας επιδιώκει να ωφεληθεί, με χρήση βίας ή δόλου. Η μετάβαση στο καθεστώς της κοινωνίας βελτιώνει, ασφαλώς, την ποιότητα και τη διάρκεια ζωής του ανθρώπου, αλλά συγχρόνως απαιτεί αποδοχή του κοινωνικού συμβολαίου, όπως ονομάζει ο Χομπς τους όρους συμβίωσης μέσα σε μια οργανωμένη κοινωνία.

Εδώ, όμως, προκύπτει το πρόβλημα του μωρού, κατά τον Χομπς – του βλακός, κατά τον Λεμπέση. Ο μωρός δεν καταλαβαίνει ότι τον συμφέρει να είναι συνεπής με τις δεσμεύσεις του, να συμμορφώνεται στους κανόνες. Θεωρεί ότι η μη συμμόρφωσή του στο κοινωνικό συμβόλαιο είναι δείγμα τόλμης ή ευφυΐας εκ μέρους του. Αμφισβητεί την ισχύ του κοινωνικού συμβολαίου με πρόσχημα ότι είναι νεκρό γράμμα. Δικαιολογεί έτσι τη δική του παραβατικότητα. Συμμορφώνεται μόνο υπό την απειλή του κράτους – Λεβιάθαν. Και όσο πιο υπανάπτυκτη είναι μια κοινωνία, όσο πιο πολύ τιμάται ο μωρός και ο θρασύς ως ευφυής και τολμηρός, τόσο πιο πολύ έχει ανάγκη από ένα κράτος – Λεβιάθαν, που τιμωρεί παραδειγματικά τους παραβάτες, όπως έγραφε πρόσφατα ο καθηγητής Κίμων Χατζημπίρος («Χρειάζονται Λεβιάθαν», «ΤΑ ΝΕΑ», 10 Φεβρουαρίου 2021). Αυτή η σκέψη μάς οδηγεί πίσω στον Λεμπέση και στην κουλτούρα μας η οποία εκθειάζει τον ΜΑΓΚΑ – τον ατίθασο παραβάτη, τον πονηρό καταφερτζή. Στο φαντασιακό του Νεοέλληνα, ο μάγκας είναι η ενσάρκωση του Ηγεμόνα του Μακιαβέλι, προσαρμοσμένος στα βαλκανικά δεδομένα. Ο Μακιαβέλι απαιτεί από τον Ηγεμόνα – αυτόν που κατευθύνει το κράτος – να έχει δύναμη επιβολής (virtù): να είναι δυνατός και θαρραλέος σαν λιοντάρι και συγχρόνως πονηρός και ευέλικτος σαν την αλεπού· και να παραβαίνει τους κανόνες και τα θέσμια όταν τον συμφέρει και τον ευνοούν οι περιστάσεις, προκειμένου να κραταιωθεί μέσα σε έναν άναρχο κόσμο, από τη στιγμή που μπορεί να νοηθεί και η διεθνής κοινωνία ως μη (πλήρως) νομοκρατούμενη και που μόνο ως ένα σημείο και υπό όρους υφίστανται σχέσεις αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ κρατών, δηλαδή ανταγωνιζόμενων μεταξύ τους Ηγεμόνων.

Ο μάγκας παρ’ ημίν είναι ο Ηγεμόνας του φτωχού. Είναι ο «έξυπνος» παραβάτης, αυτός που πιάνει οποιονδήποτε άλλο κορόιδο, χωρίς να πιάνεται αυτός. Είναι εκείνος που, νομίζοντας ότι όλη η ζωή είναι ένα παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, μπορεί να κερδίσει μόνο εις βάρος άλλου.

Γιατί, όμως, τιμάται στον τόπο μας ο μάγκας; Τι είναι αυτό που τον κάνει τόσο δημοφιλή ή αξιοζήλευτο; Ισως η εξήγηση να βρίσκεται σε αταβιστικά κατάλοιπα που επιβιώνουν από την Τουρκοκρατία στην ψυχολογία του Ελληνα, ακόμα και σήμερα, έπειτα από δύο αιώνες εθνικής ανεξαρτησίας.

Βέβαια, ο υπερασπιστής (!) του «μάγκα» ως… υποδείγματος συμπεριφοράς θα κάνει τη διάκριση μεταξύ «τζάμπα μαγκιάς» και αυθεντικής. Αλλά δεν υπάρχει διαφορά: ο μάγκας μπορεί, ακριβώς επειδή είναι μάγκας, να τη βγάζει τζάμπα! Η αποδοχή αυτής της συλλογικής εικόνας του ιδανικού Ελληνα ως ανυπότακτου survivorκαι machoεκτρέφει την εθνική αυταρέσκειά μας.

Ομως, τελικά, ο μάγκας ηττάται ακόμα και με τα δικά του κριτήρια επιτυχίας. Ο νομοταγής «μη μάγκας» προοδεύει συνεργαζόμενος, αγνοώντας τον μάγκα και τα κέρδη που αποκόμισε εφάπαξ εις βάρος άλλων. Στην τελική, ο «μη μάγκας» έχει προκόψει, ενώ ο μάγκας κυριολεκτικά… μαγκώνεται από τη μαγκιά του. Οι επιτυχίες των άλλων που βασίζονται στην αμοιβαία και απονήρευτη συνεργασία, στο τάλαντο και στην εργατικότητα, με δυο λόγια σε όλες τις αρετές που είναι εντελώς άσχετες με τη μαγκιά,  διαψεύδουν το ίνδαλμά του. Η βλακοκρατία εκτρέφεται από ορισμένα σύνδρομα, τα οποία έχουν όρια. Οταν αυτά γίνονται αντιληπτά, ο μωρός βρίσκει τη φυσική του θέση στην κοινωνία.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής
Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών