Βιρ-μανία

Αρκετοί φίλοι ίσως αναρωτηθούν, και μόνο από τον τίτλο, τι μπορεί να μας ενδιαφέρει ένα πραξικόπημα σε μια χώρα τόσο μακρινή και τόσο ξένη όσο η Μιανμάρ, πρώην Βιρμανία. Η απάντηση είναι ότι πρέπει να μας ενδιαφέρει αν μας ενδιαφέρει η δημοκρατία. Και ότι, επιπλέον, το συγκεκριμένο γεγονός βοηθά να διαλυθούν μια σειρά από μύθοι ή παρεξηγήσεις για την κατάσταση της δημοκρατίας στον κόσμο.

Ξεκαθάρισμα πρώτο: η δημοκρατία στον 21ο αιώνα είναι εύθραυστη, απέχει πολύ από το έχει οριστικά επικρατήσει. Ξεκαθάρισμα δεύτερο: δεν υπάρχει μία «δημοκρατία» και ο κόσμος όλος δεν είναι η Δύση – το παιχνίδι της δημοκρατίας παίζεται, και συχνά χάνεται, στις αχανείς όσο και ξεχασμένες ηπείρους πέραν της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Ξεκαθάρισμα τρίτο: η δημοκρατία δεν κινδυνεύει μόνο ή κυρίως από το νεοπαγές φαινόμενο του «λαϊκισμού του 21ου αιώνα», δηλαδή από μια υποδόρια και εκ των έσω εκθεμελίωσή της, αλλά και από «κλασικές» μορφές αυταρχισμού, όπως οι δικτατορίες και τα πραξικοπήματα. Ξεκαθάρισμα τέταρτο: σχεδόν πάντα, τόσο οι εμφανείς όσο και οι «υπόγειες» διαβρώσεις και καταλύσεις της δημοκρατίας δίνουν σημάδια πριν πραγματοποιηθούν, τα οποία η δημοκρατική κοινότητα δεν «βλέπει» ή δεν θέλει να δει. Ξεκαθάρισμα πέμπτο: οι δομές και οι θεσμοί σε μια χώρα και μια περιοχή του κόσμου έχουν σημασία για την αντοχή και τη λειτουργία της δημοκρατίας, αλλά τελικά τη δημοκρατία την υπερασπίζονται, την καταλύουν και ξαναπαλεύουν γι’ αυτήν πρόσωπα, που στηρίζονται στις κοινωνίες ή υπερβαίνουν τις κοινωνίες.

Οι δραματικές εξελίξεις της τελευταίας εβδομάδας στη Μιανμάρ έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αλλά αναδεικνύουν και όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Το πραξικόπημα συνέβη σε μια χώρα, η οποία, από το 1962, γνώρισε μόνο μια δεκαετία (2011-2020) άσκησης της εξουσίας από πολιτικές και όχι στρατιωτικές αρχές. Μάλιστα και η παρένθεση αυτή κατέστη δυνατή κατά παραχώρηση και υπό την «εποπτεία» των στρατιωτικών, οι οποίοι, συνεχώς και ιδίως το τελευταίο διάστημα, «θύμιζαν» την ύπαρξή τους, το μοίρασμα της εξουσίας με την πολιτική ηγέτιδα της χώρας Αούνγκ Σαν Σούου Κιι και το συνταγματικό τους δικαίωμα να παρέμβουν. Η ίδια η Αούνγκ αποτελεί μια μυθική και σχεδόν μυθοποιημένη μορφή, που αναδεικνύει πολλές από τις αντιφάσεις της δημοκρατίας: γενναιότητα και μάχη για την ελευθερία (κόρη αντιστασιακού, 15 χρόνια σε κατ’ οίκον περιορισμό για τον ειρηνικό της αγώνα, είδωλο των μαζών), υποχωρήσεις και απογοητεύσεις κατά την άσκηση της εξουσίας (περίεργη συνεργασία με τους στρατιωτικούς, τύφλωση μπροστά στην καταπίεση εθνοτικών μειονοτήτων, μετατροπή της λαϊκής αγάπης σε προσωπολατρία) και τώρα ξανά αντίσταση, αξιοπρέπεια, ενσάρκωση της ελευθερίας.

Η περίπτωση Μιανμάρ αντανακλά αρκετά καλά τη γενικότερη πορεία της δημοκρατίας στον κόσμο την τελευταία εικοσαετία: άμπωτις και παλίρροια. Εκδημοκρατισμός – ανάληψη της εξουσίας από πολιτικούς, διεξαγωγή εκλογών – και πισωγυρίσματα – κατάλυση της δημοκρατίας σε πολλές περιπτώσεις, «υβριδικές δημοκρατίες», με συνδυασμό χαρακτηριστικών τυπικής δημοκρατίας και καταπίεση δικαιωμάτων και ελευθεριών, σε ακόμα περισσότερες. Η παγκόσμια δημοκρατική άνοιξη, πάντως, διάρκεσε από τα τέλη του 1970 μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα. Ο τρομερός νέος αιώνας είναι, μεταξύ άλλων, αιώνας υποχώρησης της δημοκρατίας.

Και κάτι τελευταίο, συγκριτικά παρήγορο αλλά όχι απολύτως καθησυχαστικό: η δημοκρατία είναι η επικράτεια όχι μόνο της ατέλειας αλλά και της σχετικότητας. Δεν χρειαζόμασταν ένα ασιατικό πραξικόπημα, το πνίξιμο αφρικανικών εκλογών στο αίμα – όπως έγινε στην Ουγκάντα, στην αρχή της χρονιάς -, την κατάρρευση, προσεχώς, μιας λατινοαμερικανικής χώρας στην ανέχεια και την ανελευθερία, ακόμα και τις περιπέτειες της αμερικανικής δημοκρατίας στο μεταίχμιο μιας καταστροφικής, με τη θέληση του λαού, προεδρίας, για να αντιληφθούμε ότι ζούμε στην ήπειρο, και ειδικά στην Ενωση, με το υψηλότερο και σταθερότερο επίπεδο δημοκρατίας στον κόσμο. Και ότι τα υπαρκτά ελλείμματα θεσμών και προσώπων -διαχείριση της πανδημίας από την επίτροπο Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν – είναι απαραίτητο να αναδεικνύονται, αλλά ανιστόρητο να κρύβουν τη μεγάλη, και κυρίως φωτεινή, εικόνα.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι
συνταγματολόγος