Το πολιτικό Κέντρο

Το Κέντρο αναδύθηκε ως πολιτικός χώρος το 1945, μετά τα Δεκεμβριανά. Προσδιοριζόταν έναντι της συντηρητικής παράταξης, που είχε σημείο αναφοράς τον θρόνο, ως η δημοκρατική παράταξη, αυτή που ήταν ταυτισμένη με τη Δημοκρατία του Μεσοπολέμου, και έναντι της κομμουνιστικής Αριστεράς ως αστικό κόμμα. Κορμός του ήταν ο βενιζελισμός, οι Φιλελεύθεροι. Από το 1950 και μετά θα σχηματιζόταν μια αριστερά του Κέντρου, με την ΕΠΕΚ του στρατηγού Πλαστήρα, και εν συνεχεία η Κεντροαριστερά του Γεωργίου Καρτάλη. Εκπροσωπούσαν λαϊκά στρώματα που ζητούσαν αναδιανομή, επανένταξη των ηττημένων του Εμφυλίου στην πολιτική και κοινωνική ζωή και μια πολιτική ύφεσης και ανεξαρτησίας έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών. Η βάση της ΕΠΕΚ και της Κεντροαριστεράς προερχόταν ιστορικά από μια μερίδα των εκλογέων που είχαν απόσχει από τις εκλογές του 1946, ακολουθώντας την Αριστερά και ορισμένους κεντρώους πολιτικούς. Συνιστούσε έναν ενδιάμεσο χώρο μεταξύ Φιλελευθέρων και κομμουνιστικής Αριστεράς. Αυτός ήταν στρατηγικής σημασίας για τη συγκρότηση πλειοψηφίας του Κέντρου καθώς οι Φιλελεύθεροι, συντηρητικής προδιάθεσης και όχι αρκετά διαφοροποιημένοι από τη Δεξιά, αδυνατούσαν να δημιουργήσουν δυναμική πλειοψηφίας. Γενικότερα, ο κεντρώος χώρος διαπερνάτο από προσωπικές αντιθέσεις αλλά κυρίως μια βασική διαίρεση μεταξύ συντηρητικών στοιχείων και Κεντροαριστεράς. Αυτή η διαίρεση ήταν καθοριστική και μετά την ενοποίηση του χώρου το 1961 με την Ενωση Κέντρου, ιδίως μετά τη μορφοποίηση μιας νέας Κεντροαριστεράς υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου ο οποίος έθεσε στο επίκεντρο της στρατηγικής του την αντιπαράθεση του «λαού» με το «κατεστημένο» που συγκροτούσαν ο θρόνος, η Δεξιά, ο στρατός και οι μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η πλατφόρμα αυτή θα γινόταν πιο ριζοσπαστική λόγω της δικτατορίας και θα αποτελούσε τη βάση του ΠΑΣΟΚ μετά το 1974. Ο νέος φορέας εξελίχθηκε σε μαζικό κόμμα, ζητούσε βαθιές αλλαγές και εξέφραζε μια ιστορική ανάγκη ισότιμης ένταξης στο πολιτικό σύστημα των αποκλεισμένων της μετεμφυλιακής εποχής και των λαϊκών στρωμάτων. Υπερίσχυσε της υπολειπόμενης Ενωσης Κέντρου, καθώς η τελευταία δεν διαφοροποιείτο από την πολιτική του  Κωνσταντίνου Καραμανλή που εξάλειψε θεσμούς και πρακτικές του μετεμφυλιακού κράτους. Μετά το 1981 το ΠΑΣΟΚ κατέλαβε τον άξονα του κομματικού συστήματος. Ελλείψει καλύτερου όρου, καθιερώθηκε από τη δεκαετία του 1990 ως η Κεντροαριστερά.

Η επάνοδος του Κέντρου στο πολιτικό λεξιλόγιο σημειώνεται το 2011-12. Είναι συνέπεια της πολιτικής κρίσης που ακολούθησε την ουσιαστική χρεοκοπία της Ελλάδας το 2010, το Μνημόνιο και τη μετακίνηση μεγάλης μερίδας της βάσης του ΠΑΣΟΚ στον ΣΥΡΙΖΑ. Συνιστά αρκετά πράγματα ταυτόχρονα: εγκατάλειψη του σοσιαλιστικού προσδιορισμού, καθώς αυτός ταυτίστηκε στα μάτια μιας μερίδας που κινείται στον χώρο ενδιαμέσως της συντηρητικής παράταξης και της Κεντροαριστεράς με πελατειακές πρακτικές και αντι-αναπτυξιακή νοοτροπία. Σημαίνει μια φιλελεύθερη προσέγγιση που απορρίπτει τον κρατισμό αλλά είναι κοινωνικά και πολιτισμικά ανεκτική, σε αντίθεση με παραδοσιακές αντιλήψεις της συντηρητικής μερίδας της ελληνικής κοινωνίας και πολιτικής. Σημαίνει ακόμα όμως και μια ιστορική ταύτιση, την προέλευση από τη λεγόμενη δημοκρατική παράταξη, αυτή που εκπροσωπήθηκε από την προδικτατορική Ενωση Κέντρου και το ΠΑΣΟΚ και στην περίπτωση αυτή μπορεί να χρησιμοποιείται εναλλακτικά με τον όρο Κεντροαριστερά. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν ο χώρος αυτός, ο οποίος έχει διακριτή κοινωνική βάση και πολιτική παράδοση, είναι σε θέση να εκφραστεί ενιαία και αυτόνομα. Ως ένας αστικός φιλελεύθερος φορέας ενδεχομένως όχι διότι λόγω των αριθμών αλλά και των ιδεών του δεν μπορεί να διαφοροποιηθεί ευκρινώς από τη Νέα Δημοκρατία. Για να συμβεί κάτι τέτοιο, για να εξασφαλίσει εν τέλει την αυτονομία του έναντι όλων, πρέπει να επιτύχει σύγκλιση των αστικών και των λαϊκών στοιχείων που κινούνται στον ευρύτερο χώρο του Κέντρου και της Κεντροαριστεράς, όπως συνέβη με την Ενωση Κέντρου και το ΠΑΣΟΚ, και σύνθεση των θεμάτων της ανάπτυξης και της κοινωνικής συνοχής.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών του Κέντρου Ερεύνης Ιστορίας Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών