Η καταστροφή των τοίχων

Η δική μας ζωή έφυγε μέσα σε αυτή τη μαυρίλα.

Ενα «εργαλείο» με το οποίο διακήρυσσε ο ελληνικός λαός την αποφασιστικότητά του εναντίον των ξένων κατακτητών, Βουλγάρων, Γερμανών και Ιταλών, κατά τη διάρκεια της Κατοχής ήταν το «χωνί». Με το χωνί, κυρίως μέλη της ΕΠΟΝ, έβγαιναν τις νύχτες και φώναζαν συνθήματα σε διάφορες συνοικίες της Αθήνας. Κι όπως μου έλεγε φίλος μου αντιστασιακός, ο οποίος δεν ζει πια, οι Επονίτες είχαν αναλάβει εκτός των άλλων καθηκόντων (στρατολόγηση, προπαγάνδα, διάφορες αποστολές σαμποτάζ) και την αναγραφή συνθημάτων στους τοίχους, στο κέντρο της Αθήνας, αλλά και στις συνοικίες, όπου οι αντιστασιακές οργανώσεις, κυρίως η ΕΠΟΝ και το ΚΚΕ, μετά το καλοκαίρι του ’43, κυριαρχούσαν.

Ενα πρακτικό θέμα που είχε προκύψει την περίοδο της Κατοχής ήταν η εύρεση μπογιάς, μια και η αγορά λειτουργούσε με τις συγκεκριμένες ιδιομορφίες της: είτε υπήρχε έλλειψη, είτε υπήρχε ο φόβος να φτάσουν οι κατακτητές εύκολα στους νέους αντιστασιακούς αν αγόραζαν μπογιά από τα λίγα εν συνόλω χρωματοπωλεία εκείνης της εποχής στην Αθήνα. Το είχαν ξεπεράσει ως εξής: έτριβαν κόκκινα τούβλα, τα έκαναν σκόνη και τη σκόνη αυτή την έριχναν σε κουβάδες με νερό. Αυτή η «μπογιά» είχε μια ιδιότητα: ήταν ανεξίτηλη! Οταν έβαφαν με αυτήν τους τοίχους, οι κατακτητές έδιναν εντολή αμέσως στις κατά τόπους δημοτικές αρχές να σβήσουν τα συνθήματα. Αυτές τα έσβηναν, αλλά την άλλη μέρα τα κόκκινα γράμματα αυτής της αυτοσχέδιας μπογιάς νικούσαν την επικάλυψη και ξαναφαίνονταν πάνω στον τοίχο.

Θυμάμαι με συγκίνηση κάποια συνθήματα του ΕΑΜ, της ΕΠΟΝ και του ΚΚΕ στους τοίχους της Αθήνας. Μια περίπτωση ήταν στα σπίτια της οδού Πανόρμου, και συγκεκριμένα στο τρίγωνο που κάνει η οδός Δουκίσσης Πλακεντίας πριν καταλήξει η Πανόρμου στη Λεωφόρο Κηφισίας. Τα φτωχικά αυτά σπίτια που βρίσκονταν εκεί, προφανώς προσφυγικά, πριν αναπτυχθεί η περιοχή και καλυφθούν οι τοίχοι τους από τα διαφημιστικά επικαλύμματα, ήταν γεμάτα με τέτοια συνθήματα: Ζήτω το ΚΚΕ, Θάνατος στους ΝΑΖΙ κατακτητές, κι από κάτω ένα τεράστιο σφυροδρέπανο… Θυμάμαι ακόμη μια περίπτωση, στην οδό Νικηφόρου Λύτρα, ανάμεσα στις οδούς Ραγκαβή και Κάλβου στου Γκύζη, σ’ ένα παλιό προπολεμικό σπίτι, υπήρχε ένα σύνθημα που έλεγε: Ζήτω το ΕΑΜ.

Αλλά η περίπτωση που μου είχε προκαλέσει μεγάλη έκπληξη ήταν τα συνθήματα σε δύο παλιά σπίτια της Σόλωνος, τα οποία γκρεμίστηκαν. Στο πρώτο έγραφε: Ζήτω ο σ. Νίκος Ζαχαριάδης, και συνέχιζε με κάτι ακόμη δυσδιάκριτο. Το επόμενο έλεγε: Ζήτω ο σ. Φάνης Μπαρτζώτας, Γραμματέας της ΚΟΑ του ΚΚΕ..! Σχολίαζε μειδιώντας ο παλιός κομμουνιστής, Σοφοκλής Θεόδοτος: «…ο Μπαρτζώτας, μικρέ, θα γινόταν Γραμματέας, αν δεν γύριζε ο Ζαχαριάδης από το Αουσβιτς… Ονειρα!».

Τα παραπάνω ήταν συνθήματα μιας γενιάς που έδινε την ψυχή της εναντίον των κατακτητών της πατρίδας. Αυτά που έπεσαν στην αντίληψή μου, αλλά και άλλα, που έχω δει σε πλήθος φωτογραφιών της Κατοχής και των Δεκεμβριανών, είναι πολιτικά συνθήματα που στόχο είχαν τους κατακτητές. Η γενιά μου εκφράστηκε μαζικά, γράφοντας συνθήματα πάνω στους τοίχους του Πολυτεχνείου, κατά την εξέγερση του Νοέμβρη του 1973. Γνωστότερα: Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία, Δημοκρατία, Κάτω η χούντα…

Τι ακολούθησε όμως την πτώση της χούντας; Πώς άρχισε να γίνεται παράδοση το να γράφει ο καθένας στους τοίχους τα συνθήματά του κατ’ αρχάς και κατόπιν ό,τι του κατέβει στο κεφάλι; Ο ιστορικός χώρος του Πολυτεχνείου έγινε ο επίμονος στόχος, μετά τη Μεταπολίτευση, όπως όλες σχεδόν οι πανεπιστημιακές σχολές.

Στην αρχή εμφανίστηκε στους τοίχους η λέξη ΚΡΑΚ. Ηταν λίγο μετά την πτώση της δικτατορίας. Ακουγόταν ότι ήταν τα αρχικά του συνθηματικού «Κάτω Ρωσία, Αμερική, Κίνα». Αμέσως σχεδόν το Α μπήκε σε κύκλο! Αστείο φαινόταν. Για αστείο το πήραμε τότε και γελούσαμε. Εμείς, της κοινοβουλευτικής Αριστεράς, κολλούσαμε τις αφίσες μας και βρισκόμασταν σε ένα διαρκές κυνηγητό με την αστυνομία του Καραθανάση. Πλάι στο ΚΡΑΚ άρχισαν να γράφονται και μερικά έξυπνα συνθήματα, π.χ.: Αμφισβητείτε το γραμμένο, μήπως κι είναι οργανωμένο, σε τοίχο της Χ. Τρικούπη και Καλλιδρομίου, ή Γκρεμίστε τις πολυκατοικίες, να απολαύσω το ηλιοβασίλεμα, στην οδό Ερεσού και Μπενάκη… Ηταν ευφυή. Γελούσαμε..!

Σιγά σιγά τα πράγματα όμως ξέφυγαν! Διαμορφώθηκε συν τω χρόνω μια κατάσταση όπου κανείς πλέον δεν μπορούσε να ορίζει την περιουσία του! Οι τοίχοι έμειναν απροστάτευτοι! Και των ιδιωτών και του Δημοσίου. Τα ντουβάρια δηλαδή του ίδιου του κράτους! Ούτε στην όμορφη συνοικία των Εξαρχείων, ούτε σε ολόκληρη την Αθήνα, ούτε στη Θεσσαλονίκη, ούτε σε ολόκληρη την Ελλάδα. Μια κατάσταση απρόβλεπτη. Χιλιάδες τόνοι, εκατομμύρια τόνοι μπογιά άρχισαν να βρωμίζουν με τα πιο απίθανα συνθήματα και τα πιο απόκοσμα σχέδια τους τοίχους. Πολλές φορές αναρωτήθηκα μήπως υπήρχε μια τεράστια συνωμοσία των βιομηχανιών χρωμάτων, των χρωματοπωλείων και των μπογιατζήδων, με όλους αυτούς τους τύπους που λέρωναν όποιον τοίχο έβρισκαν μπροστά τους. Από τη ρίζα ενός κτιρίου έως την ταράτσα του. Και δεν μιλούμε για κτίρια ερειπωμένα ή σε εγκατάλειψη μόνο.

Αν εξαιρέσει κανείς κάποιες όμορφες ζωγραφιές που επικαλύπτουν μεγάλες, γκρίζες επιφάνειες μερικών κτιρίων της πόλης, μια μαυρίλα, μια τεράστια ασχήμια απλώθηκε παντού. Μια καταστροφή άνευ προηγουμένου. Και σ’ αυτό προστέθηκε η καταστροφή των μνημείων, η κλοπή τους όταν πρόκειται για μπρούντζινα μνημεία ή έργα τέχνης! Ενας λαός που βλέπει αυτή τη βρωμιά να εξαπλώνεται γύρω του χωρίς καμιά αντίδραση είναι λαός χωρίς παιδεία, χωρίς αισθητική. Κι ας καμώνεται πως είναι ανώτερος από άλλους λαούς. Γελάει όλος ο κόσμος όταν ακούει τέτοια και βλέπει άλλα! Καμία προστασία δημόσιου ή ιδιωτικού χώρου. Καμία εφαρμογή του νόμου!

Εχω διαβάσει ότι μας πήραν χαμπάρι πως είμαστε ξέφραγο αμπέλι κι έρχονται και από άλλες χώρες «καλλιτέχνες», για να συμπληρώσουν την καταστροφή και να μεγαλώσουν τη βρωμιά. Δεν είναι απλό το θέμα. Η δική μας ζωή έφυγε μέσα σε αυτή τη μαυρίλα. Μέσα σε μια ανευθυνότητα της κρατικής μηχανής, η οποία είναι ανίκανη να ιεραρχήσει, να σχεδιάσει και να διατηρήσει το οτιδήποτε. Αλλά κυρίως να εφαρμόσει τον νόμο. Να προστατεύσει την ιδιωτική και δημόσια περιουσία. Μια θλίψη!

Ο Δημήτρης Κανελλόπουλος είναι συγγραφέας, βραβευμένος με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος – Νουβέλας 2019, για τον «Θάνατο του αστρίτη και άλλες ιστορίες», εκδόσεις Κίχλη