Εκκλησία και Πολιτεία

Η Εκκλησία της Ελλάδος «έκανε τη δουλειά της», όπως είπε ο εκπρόσωπός της: οι εκκλησίες άνοιξαν για τον εορτασμό των Θεοφανίων παρά την κυβερνητική απαγόρευση. Η Εκκλησία θεώρησε ότι η επιβολή του νόμου μπορεί – και πρέπει – να έχει ορισμένες εξαιρέσεις. Είναι σαν να θεωρεί ότι ο νόμος ισχύει για όλους, αλλά η τήρησή του, όμως, είναι υπό τη δική της αίρεση όσον αφορά ορισμένα θέματα δικής της αρμοδιότητας. Ο λόγος γι’ αυτήν τη στάση της Εκκλησίας έχει βαθιές ρίζες.

Ελληνισμός και Ορθόδοξη Εκκλησία

Από συστάσεως του ελληνικού κράτους αναγνωρίστηκε στην Εκκλησία ένας ρόλος «προνεωτερικός». Υπό την οθωμανική ηγεμονία, η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αμφισβητήθηκε, ούτε επηρεάστηκε από το κίνημα της Μεταρρύθμισης και αργότερα του Διαφωτισμού. Εμεινε ατάραχη και ακίνητη. Βέβαια, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται ο ρόλος που έπαιξαν φωτισμένοι ορθόδοξοι ιερωμένοι στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό, όπως ήταν ο Μεθόδιος ο Ανθρακίτης (1660-1736), ο Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806), ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ (1725-1800), ο Θεόκλητος Φαρμακίδης (1784-1860) κ.ά. Το ότι ανέλαβαν την πρωτοβουλία μεταφοράς και διάδοσης των κεκτημένων του Διαφωτισμού ορθόδοξοι ιερωμένοι είναι σημαντικό. Ομως, ήταν μεμονωμένοι και έδωσαν μάχες εντός της Εκκλησίας για τις ιδέες τους αυτές. Η επίσημη Εκκλησία δεν έδειξε ενδιαφέρον γι’ αυτές τις ιδέες. Δεν ταυτίστηκε ποτέ με τον πολιτισμό της νεωτερικότητας και μόνο κατά παραχώρηση δέχθηκε τα εκάστοτε δεδομένα των επιστημών. Αναγνώριζε στο νεότερο κράτος την αρμοδιότητα του προστάτη της απέναντι σε θρησκευτικούς ανταγωνιστές – αλλοδόξους και αιρετικούς.

Από τη στιγμή που η Εκκλησία θεωρεί ότι η ιδιότητα του Ελληνα συνυφαίνεται με εκείνη του ορθόδοξου, αποδίδει φυσικώ τω λόγω στον εαυτό της τον ρόλο του φύλακα της ίδιας της υπόστασης του έθνους. Δεν απαιτεί, επομένως, από την Πολιτεία να της αναγνωρίσει «προνόμια». Θεωρεί ότι συνάρχει με την Πολιτεία και ότι πρέπει να της αναγνωρίζεται αποφασιστική αρμοδιότητα σε θέματα που αφορούν την πίστη και τη λατρεία. Αυτά αποτελούν, κατά την ίδια και τους αντιπροσώπους της, το πεδίο της, το «ίδιόν» της. Και αυτό είναι το νόημα που αποδίδει – όπως φαίνεται από τη στάση της – στο «αυτοδιοίκητο» που της αναγνωρίζει το Σύνταγμα.

Εντός ή εκτός κοινωνίας πολιτών;

Ομως, στο σύγχρονο κράτος οι οργανωμένες συλλογικότητες συνιστούν την κοινωνία πολιτών και όχι το κράτος. Ο καθένας μπορεί να ανήκει σε μια τέτοια συλλογικότητα, να την υποστηρίζει, να την ακολουθεί, ενδεχομένως να ταυτίζεται ψυχικά μ’ αυτήν από προσωπική επιλογή. Η κοινωνία πολιτών απαρτίζεται από τέτοια συλλογικά σώματα που βρίσκονται ανάμεσα στον πολίτη και το κράτος. Αυτά τα σώματα περιλαμβάνουν αθλητικές ομάδες, πολιτικά κόμματα, εθελοντικές οργανώσεις, συνδικάτα, ομίλους, καθώς επίσης και Εκκλησίες και οργανωμένες θρησκευτικές ομάδες. Με αυτή την έννοια, η Εκκλησία της Ελλάδος είναι αναπόσπαστο τμήμα της κοινωνίας πολιτών – και όχι του κράτους – όπως είναι και άλλα σώματα που εκφράζουν άλλες θρησκείες και ομολογίες: των καθολικών, των διαμαρτυρομένων, των Ισραηλιτών, των μουσουλμάνων και άλλων. Η Εκκλησία της Ελλάδος, όμως, δεν δέχεται αυτή την εξομοίωση. Δεν δέχεται καν να έχει προνομιούχο θέση ως «επικρατούσα θρησκεία» σε σχέση με άλλες εντός της κοινωνίας πολιτών. Θεωρεί ότι βρίσκεται σε ισόρροπη συνύπαρξη με την Πολιτεία και ότι είναι στη διακριτική της ευχέρεια η συμμόρφωση με τους νόμους και τα ψηφίσματα του κράτους σ’ αυτά που η ίδια κρίνει ότι είναι «τα του οίκου της».

Αυτή η συγκυριαρχία με την Πολιτεία που αποδίδει στον εαυτό της η Εκκλησία συνεπάγεται και ανάληψη ορισμένων ευθυνών – και κυρίως εκείνων που έχουν να κάνουν με την υγεία και την ίδια την επιβίωση πολλών από τους πιστούς της. Από τη μια εξαιρεί τον εαυτό της από τα συλλογικά σώματα που αποτελούν την κοινωνία πολιτών, θεωρώντας ότι βρίσκεται πάνω από αυτά· από την άλλη συμπεριφέρεται ακριβώς όπως οποιαδήποτε συντεχνία ή ομάδα πίεσης που έχει απαιτήσεις από το κράτος, που στέκεται απέναντί του και όχι μαζί του σε κρίσιμες καταστάσεις. Οχυρώνεται πίσω από τον «προνεωτερικό» ρόλο που της αναγνωρίζει ακόμα το κράτος – και όλο και λιγότερο η κοινωνία. Ο ποιμαντορικός ρόλος της Εκκλησίας θα έπρεπε να έχει ευρύτερο ορίζοντα από το να ιερουργεί υπό συνθήκες πανδημίας, αδιαφορώντας για τις συνέπειες σε κρούσματα και νεκρούς. Ο ρόλος της αυτός θα έπρεπε να είναι διαφωτιστικός πριν απ’ όλα.

Υπευθυνότητα ή λαϊκισμός;

Το ερώτημα που τίθεται μεσοπρόθεσμα είναι αν η Εκκλησία, ως Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου που είναι, θα συνεχίσει να συμπεριφέρεται ωσάν να μην υπόκειται στους νόμους της Πολιτείας. Ο πειρασμός να συνεχίσει έτσι είναι μεγάλος. Τη βασική αρχή μιας τέτοιας δυνατότητας αυτο-εξαίρεσης εξέφρασαν με δύναμη δύο πρωταγωνιστές του πολιτικού και του θρησκευτικού λαϊκισμού: ο Ανδρέας Παπανδρέου το 1989, όταν είπε ότι η βούληση του λαού πρέπει να υπερισχύει των θεσμών, και ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος το 2000, όταν είπε ότι πρέπει να αποκοιμηθεί ο νόμος αν εναντιώνεται στον λαό.

Ο λαϊκισμός, όμως, έχει τη δυνατότητα να επικρατήσει, αλλά μόνο πρόσκαιρα. Οι εκκλησιαστικοί ηγέτες θα έπρεπε να θυμούνται ότι αντιπροσωπεύουν έναν θεσμό με διάρκεια χιλιετιών και ότι δεν τους πρέπει μια επένδυση στο πρόσκαιρο. Υπό συνθήκες νεωτερικότητας, η θρησκευτική πίστη χαλαρώνει ή μετατρέπεται σε έναν τελετουργικό εθισμό ή μια «υλιστική» προσδοκία ευόδωσης ατομικών βλέψεων και συμφερόντων. Αν – λέω ΑΝ – και οι εκκλησιαστικοί λειτουργοί διαπνέονται από έναν παρόμοιο «υλισμό», είναι λογικό να τους ενδιαφέρει πρωτευόντως η εξουσία και τα υλικά οφέλη που συνεπιφέρει και δευτερευόντως έως και ουδόλως ο ρόλος του ηθικού διαμορφωτή και πνευματικού καθοδηγητή του έθνους στον οποίο είναι ταγμένοι.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών