Τα μέρη και το όλον

Η χρονιά που, επιτέλους, αφήσαμε πίσω μας υπήρξε συγκλονιστική, αν και σχεδόν μονοθεματική: η πανδημία μονοπώλησε το ενδιαφέρον, την προσοχή και την αγωνία των πολιτών σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Ελάχιστα άλλα γεγονότα θα μπορούσαν να σταθούν δίπλα της: ένα παγκόσμιας σημασίας – οι αμερικανικές εκλογές του Νοεμβρίου και η ήττα του Τραμπ – και, για τους Ελληνες, ένα εθνικής – οι διαρκείς, από τον Εβρο και το Αιγαίο ως την Αγια-Σοφιά, εντάσεις με την Τουρκία. Οι άλλες ψηφίδες πέρασαν σε δεύτερο πλάνο, αλλά συνέβαλαν και αυτές στις μεγάλες τάσεις που θα μας συνοδέψουν τη χρονιά και τα χρόνια που έρχονται.

Τα πολιτικά γεγονότα με μεγαλύτερη από τοπική εμβέλεια συνεισφέρουν σχεδόν όλα σε μια αισθητή ψύχρανση του δημοκρατικού κλίματος – παρά τη συνεχιζόμενη υπερθέρμανση του πλανήτη. Ενας λαϊκός ξεσηκωμός στη Λευκορωσία που πνίγηκε, μέχρις στιγμής, στη σιωπή, η (οριστική;) αποτυχία μιας άλλης προσπάθειας μη βίαιης ανατροπής αυταρχικού καθεστώτος στη Βενεζουέλα και μια μετέωρη κινητοποίηση για καλύτερης ποιότητας δημοκρατία στη Χιλή. Περαιτέρω σκλήρυνση του καθεστώτος Πούτιν με τη διαιώνιση της παραμονής του στην εξουσία και την απόπειρα δολοφονίας του Ναβάλνι. Σχεδόν «Ψυχρός Πόλεμος» μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, με αιχμές το εμπόριο, την ευθύνη για την πανδημία, τη διεθνή επιρροή, και πραγματικοί εμφύλιοι πόλεμοι στη Λιβύη, την Αιθιοπία, το Ναγκόρνο Καραμπάχ. Οπισθοχώρηση σε δυο μεγάλα και χρονίζοντα διεθνή μέτωπα, το Παλαιστινιακό και το Κυπριακό, όπου, μέσα από τη δράση Τραμπ – Νετανιάχου και τις εκλογές των Τουρκοκυπρίων, φαίνεται να παγιώνεται ως «λύση» η μη λύση. Ακραία «αυτονόμηση», αν και στο κέντρο της Ευρώπης, των αντιφιλελεύθερων (δήθεν) δημοκρατών στην Ουγγαρία και την Πολωνία, με νίκη μάλιστα του συμμάχου της εξουσίας στις προεδρικές εκλογές της Πολωνίας. Το τρομερό δυστύχημα – σκάνδαλο της ανατίναξης στο λιμάνι της Βηρυτού εικονογραφεί ίσως με τον πιο παραστατικό τρόπο το πώς παίζεται, σε πολλές χώρες, το (σημαδεμένο) παιχνίδι, ενώ η άδοξη, για όλους, κατάληξη του Brexit δείχνει πού οδηγεί ο συνδυασμός εθνικισμού, επιπολαιότητας και ανευθυνότητας. Στην γκρίζα ζώνη εξελίξεων που δεν είναι ακόμα βέβαιο πού θα γείρουν θα τοποθετούσα την (προσωρινή;) αποδυνάμωση λαϊκιστών όπως ο Σαλβίνι, ο Ερντογάν και ο Μπολσονάρο και τη συγκρότηση «παρά φύσιν» κυβερνήσεων, που μπορεί να προοιωνίζονται γενικότερες ανακατατάξεις, στην Ισπανία (Σοσιαλιστές με Podemos) και την Αυστρία (Δεξιά με Πράσινους).

Κατά ελαφρώς αλλά όχι πρωτόγνωρα παράδοξο τρόπο, η σειρά κακών ειδήσεων στο πεδίο της δημοκρατίας, πλην της ήττας του Τραμπ και της ενίσχυσης, εφόσον διατηρηθεί, της συνοχής και των κοινών εργαλείων της Ευρωπαϊκής Ενωσης, μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά στην πρώτη μεγάλη τάση της «εποχής μετά την πανδημία»: την ανάγκη συντονισμένης δράσης και ευρύτερης διεθνούς συνεργασίας. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί ότι μετά τους θριάμβους της επιστημονικής κοινότητας στο μέτωπο του εμβολίου, τέτοιου είδους προσπάθεια δεν θα συνεχιστεί στον τοµέα της έρευνας και της πρόληψης. Το ίδιο είναι λογικό να ισχύσει, ιδίως μετά την αλλαγή φρουράς στις ΗΠΑ, και στο μέτωπο της κλιματικής αλλαγής, για την οποία το 2021 θα είναι κρίσιμος σταθμός: παγκόσμια διάσκεψη στη Γλασκώβη, αρχή της νέας συμφωνίας της ΕΕ. Ο ΟΗΕ απέκτησε, ιδίως λόγω της προσωπικότητας του επικεφαλής του Γκουτέρες, ενισχυμένο ρόλο και την αρμοδιότητα να εισηγηθεί μια νέα «ατζέντα συνοχής». Η δεύτερη μεγάλη τάση, η απόκτηση πρωτοκαθεδρίας από την Κίνα μέσα στην πανδημία, παρά το ότι εκείνη έφερε, κατά πάσα πιθανότητα, την πανδημία, απαιτεί, και αυτή, περισσότερη συνεργασία των δημοκρατικών δυνάμεων ανά τον κόσμο.

Η εμπειρία της ισπανικής γρίπης και πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι, την επαύριον μιας τέτοιου μεγέθους πανδημίας, οι πολιτικές και οικονομικές αναταράξεις και οι κοινωνικές αναταραχές είναι σχεδόν βέβαιες. Αν η παγκόσμια κοινότητα τις αντιμετωπίσει πιο συνολικά και πιο ενωμένη, τότε μπορεί, μαζί με την ανάκαμψη, να γίνουν βήματα για έναν πιο δίκαιο κόσμο.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος