Αυτοδιοίκητο και αστυνόμευση στα πανεπιστήμια

Οι αντιδράσεις μέρους της πανεπιστημιακής κοινότητας έναντι της σχεδιαζόμενης δημιουργίας ενός σώματος φύλαξης των ιδρυμάτων υπό την εποπτεία της Ελληνικής Αστυνομίας είναι έντονες. Ταυτόχρονα είναι εύκολα κατανοητές. Κάθε κατασταλτικός μηχανισμός φαντάζει αντίθετος προς τον φιλελεύθερο χαρακτήρα του πανεπιστημίου, ιδίως αν λάβουμε υπόψη μας τους πανεπιστημιακούς αγώνες ενάντια στην αυθαίρετη κρατική καταστολή σε μια εποχή που δεν υπήρχε φιλελεύθερη δημοκρατία στη χώρα μας. Η βασική ένσταση που προτάσσεται συνοψίζεται στο ακόλουθο σκεπτικό: η δημιουργία αστυνομικού σώματος αντιτίθεται στο αυτοδιοίκητο του πανεπιστημίου, το θεσμικό πλαίσιο είναι επαρκές για την προστασία του και, εν τέλει, το πανεπιστήμιο μπορεί (και πρέπει) να προστατευτεί μόνο του.

Δυστυχώς η επιχειρηματολογία αυτή είναι ανεπαρκής. Τα πανεπιστήμια, ιδίως στα αστικά κέντρα, παρουσιάζουν εικόνες αποκαρδιωτικές σε σύγκριση με την εικόνα των κορυφαίων πανεπιστημίων του κόσμου (στα οποία φιλοδοξούν να συγκαταλέγονται). Επιγραφές στους τοίχους, αφισοκολλήσεις, σκουπίδια, σπασμένα παράθυρα, κατεστραμμένος εξοπλισμός, κατειλημμένοι χώροι, προπηλακισμοί φοιτητών και καθηγητών, εμπόριο ναρκωτικών συνθέτουν ένα παζλ ανομίας το οποίο κυριαρχεί σε κάποια πανεπιστήμια, ιδίως στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας. Αντί του καθολικού σεβασμού στην αντίθετη άποψη, η διαφορετική γνώμη ενίοτε στοχοποιείται, με αποτέλεσμα ο φορέας της να κινδυνεύει περισσότερο εντός του πανεπιστημίου παρά εκτός. Αυτό το σκηνικό ανασφάλειας και λογοκρισίας δεν συμβαδίζει με τον φιλελεύθερο χαρακτήρα των πανεπιστημίων.

Η κατάσταση υφίσταται με την ευθύνη τόσο της πολιτείας όσο και της ίδιας της πανεπιστημιακής κοινότητας. Αν το θεσμικό πλαίσιο ήταν επαρκές για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών, τότε δεν θα έπρεπε να είμαστε τόσο μακριά από την επίλυσή τους. Μικρές διορθωτικές κινήσεις (π.χ. η τοποθέτηση καμερών και η πρόσληψη φυλάκων) δεν φαίνονται ικανές να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα αυτά, όπου υπάρχουν. Απαιτούνται πιο καίριες παρεμβάσεις που θα λάβουν θεσμικό χαρακτήρα. Μπορεί άραγε να επωμιστεί το πανεπιστήμιο το βάρος αυτού του έργου; Ισως πιο σημαντικό είναι το ερώτημα αν πρέπει ή οφείλει να επωμιστεί αυτό το έργο. Ειδικά σήμερα, με τη δραματική και απότομη αλλαγή της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης που έχει σηματοδοτήσει η άμεση πρόσβαση σε γνώση μέσω του Διαδικτύου, υπάρχει ανάγκη η ακαδημαϊκή κοινότητα να επικεντρωθεί στον επαναπροσδιορισμό της στα σημαντικά ακαδημαϊκά και ερευνητικά θέματα, το κατεξοχήν αντικείμενό της. Ασφαλώς δεν είναι δουλειά της η φύλαξη και η αστυνόμευση και ούτε διαθέτει την απαραίτητη γνώση. Το ζήτημα της αστυνόμευσης θα μπορούσε δυνητικά να καλυφθεί με τη δημιουργία ενός ειδικού σώματος, αρκεί αυτό να έχει την τεχνογνωσία να επέμβει εντός των πανεπιστημίων με τρόπο που να είναι εφικτή λ.χ. η κράτηση ενός δράστη, κάτι που δεν μπορεί να εξασφαλιστεί διά μέσου της γενικής αρμοδιότητας της ΕΛ.ΑΣ. να διώκει το έγκλημα.

Αυτό το ειδικό σώμα δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να υπάγεται στις πρυτανικές Αρχές. Σε ό,τι αφορά την αντίρρηση που απορρέει από το αυτοδιοίκητο του πανεπιστημίου, κανένας αυτοδιοικούμενος οργανισμός της χώρας, συμπεριλαμβανομένης ακόμη και της Βουλής, δεν έχει αυτόνομη αστυνομία υπό τη διεύθυνσή του που να μπορεί να προβεί σε κράτηση/σύλληψη ενός δράστη. Αυτή η δυνατότητα είναι απαραίτητη ώστε να ταυτοποιηθούν οι δράστες παραβατικών συμπεριφορών και να επιβληθούν κυρώσεις. Αποτελεί μάλιστα τον βασικό λόγο που όλοι οι αυτοδιοικούμενοι οργανισμοί της χώρας αναθέτουν την αστυνόμευση των χώρων τους στην ΕΛ.ΑΣ., με εξαίρεση ίσως την ύπαρξη της Δημοτικής Αστυνομίας που μπορεί να επιβάλλει μόνο διοικητικές κυρώσεις. Υπό αυτό το πρίσμα, φαίνεται δύσκολη η στοιχειοθέτηση της κατηγορίας της παραβίασης του αυτοδιοίκητου του πανεπιστημίου, που κατοχυρώνεται στο άρθρο 16 του Συντάγματος. Επιπλέον, ποια πανεπιστημιακή Αρχή θέλει στ’ αλήθεια να ασχολείται, επωμιζόμενη την αντίστοιχη ευθύνη, με την αντιμετώπιση της τακτικής παραβατικότητας και εγκληματικότητας στα πανεπιστήμια;

Συμπερασματικά, τα φαινόμενα βίας και παραβατικότητας στα πανεπιστήμια πρέπει να αντιμετωπιστούν το συντομότερο δυνατόν. Αυτό προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, θεσμικές παρεμβάσεις. Βεβαίως η λύση που προτείνει η κυβέρνηση ενέχει κινδύνους. Μπορεί, για παράδειγμα, η ίδρυση του νέου σώματος ασφαλείας να αποτελέσει κόκκινο πανί για ταραχοποιά, πρωτίστως εξωπανεπιστημιακά, στοιχεία και να ανοίξει ένα νέο μέτωπο βίας στα πανεπιστήμιά μας. Ταυτόχρονα, καμία λύση που θα επιβληθεί άνωθεν, δίχως τη συνεργασία πανεπιστημιακών Αρχών, δεν έχει ελπίδα να τελεσφορήσει. Με αυτή την έννοια, η κυβέρνηση πρέπει να εξασφαλίσει τη συγκατάθεση της πανεπιστημιακής κοινότητας. Από την άλλη πλευρά, η άρνηση μέρους της πανεπιστημιακής κοινότητας να αποδεχθεί σημαντικές αλλαγές, σε συνδυασμό με την έλλειψη σοβαρών αντιπροτάσεων, είναι μια στάση που υποδηλώνει εθελοτυφλία απέναντι στη σοβαρότητα της κατάστασης, για την οποία φέρει και η ίδια ευθύνη. Τόσο η κυβέρνηση όσο και οι πανεπιστημιακές Αρχές οφείλουν να αρθούν στο ύψος των περιστάσεων ώστε να βρεθεί μια συμβιβαστική, αμοιβαία αποδεκτή λύση σε ένα πραγματικό και επείγον πανεπιστημιακό πρόβλημα, ιδίως στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Κοινωνικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης