Ποιος επιτίθεται σε ποιον;

Το 2020 έδειξε, για μία ακόμα φορά, πως η σχέση ανάμεσα στον δυτικό και τον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο παραμένει μπερδεμένη, περιπλεγμένη από επίμονες μνήμες αποικιοκρατίας, πολέμων και θηριωδιών που χρονολογούνται από την εποχή των Σταυροφοριών και, στη σύγχρονη εποχή, τον πόλεμο της Αλγερίας για ανεξαρτησία από τη Γαλλία και τους πρόσφατους πολέμους στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Είναι μια σχέση αμαυρωμένη από τη δυσπιστία, την έλλειψη εμπιστοσύνης και την πικρία από την πλευρά πολλών (αν όχι των περισσότερων) μουσουλμάνων, καθώς και πολλών στη Δύση. Η ελλιπής γνώση που έχουν και οι δύο πλευρές γύρω από τις άλλες κουλτούρες δεν βοηθάει στην αλληλοκατανόηση – ένα δυσοίωνο γεγονός που οι σκληροπυρηνικοί (για ακόμα μύα φορά και των δύο πλευρών) εκμεταλλεύονται με κυνικό τρόπο.

Πληθώρα πρόσφατων πρωτοβουλιών έχουν προσπαθήσει να προωθήσουν τον διαπολιτισμικό διάλογο και μια βαθύτερη κατανόηση ανάμεσα στους πολιτισμούς και τις κουλτούρες, ιδιαίτερα στο Ισλάμ και στη Δύση. Δυστυχώς όμως οι προσπάθειες αυτές, συμπεριλαμβανομένης της ίδρυσης, το 2005, της Συμμαχίας Πολιτισμών των Ηνωμένων Εθνών, έχουν παραμείνει ως επί το πλείστον περιορισμένες στους πολύ μορφωμένους, χωρίς να επηρεάζουν τους απλούς ανθρώπους. Αντιθέτως, μια εξτρεμιστική επίθεση ή λεκτική επίθεση πλήττει αυτές τις πρωτοβουλίες και ενισχύει την αίσθηση δύο αντιθετικών πολιτισμών εγκλωβισμένων σε μια αναπόφευκτη και αμετάβλητη σύγκρουση. Η πρόσφατη, νέα διαμάχη στη Γαλλία για τα σκίτσα του προφήτη Μωάμεθ και οι σοκαριστικές θηριωδίες που ακολούθησαν εκεί δείχνουν ξεκάθαρα το βαθύ πολιτισμικό χάσμα που εξακολουθεί να προσδιορίζει τις σχέσεις ανάμεσα στο Ισλάμ και στη Δύση.

Γιατί έχουν βαθύνει εκ νέου αυτό το ρήγμα τα σκίτσα; Οι μη κοσμικοί μουσουλμάνοι τα αντιλήφθηκαν σε ένα αυστηρά θρησκευτικό πλαίσιο και η επακόλουθη οργή και αγανάκτηση εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον ισλαμικό κόσμο, από τη Βόρεια Αφρική έως την Ινδονησία. Πολλοί μουσουλμάνοι θεώρησαν τις εικόνες αυτές ως μια ακόμα εσκεμμένη και βάρβαρη ιουδαιο-χριστιανική επίθεση στο Ισλάμ, μια συνέχιση των Σταυροφοριών με άλλα μέσα. Γιατί, ρωτούν κάποιοι, επιτρέπονται, ή ακόμα και ενθαρρύνονται, οι επιθέσεις στο Ισλάμ και τα ιερά του σύμβολα, ενώ η άσκηση κριτικής στο Ισραήλ ή η άρνηση του Ολοκαυτώματος θεωρούνται αντισημιτικές ή και τιμωρούνται από τον νόμο; Αντιστοίχως, γιατί προστατεύονται από τη βεβήλωση η γαλλική σημαία και ο εθνικός ύμνος και δεν προστατεύεται το πλέον σεβαστό σύμβολο της ισλαμικής πίστης;

Πολλοί στη Δύση, από την άλλη πλευρά, αντιμετώπισαν τους αποκεφαλισμούς στη Γαλλία και τις πρότερες και ακόλουθες βάρβαρες δολοφονίες αθώων αμάχων σε ευρωπαϊκές πόλεις ως ξεκάθαρες επιθέσεις «ισλαμιστών τρομοκρατών» στη δυτική κουλτούρα και στον δυτικό τρόπο ζωής. Αυτές οι πράξεις, λένε, ήταν μια επίθεση στις καθοριστικές αρχές και τις ελευθερίες της Δύσης. Εκτοτε, η λαϊκή συναίσθηση του εύρους της προσβλητικότητας των γελοιογραφιών έχει μειωθεί.

Με τον γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν επικεφαλής, οι δυτικοί ηγέτες ζητούν μια ισχυρή και αμετακίνητη απάντηση στις πρόσφατες δολοφονίες στη Γαλλία. Παρότι η συντριπτική πλειοψηφία των μουσουλμάνων ανέκαθεν αρνιόταν πως οι δολοφόνοι εξτρεμιστές εκπροσωπούν την πίστη τους, αυτά τα τραγικά γεγονότα έγιναν μία ακόμα ευκαιρία για κάποιους και στις δύο πλευρές να κερδίσουν πολιτικούς πόντους και να προωθήσουν τις ίδιες στενόμυαλες ατζέντες. Την ώρα που κάποιοι επιχειρηματολογούσαν πως το Ισλάμ χρειάζεται μεταρρύθμιση, άλλοι υποστήριζαν πως η λύση είναι ο περιορισμός της μουσουλμανικής μετανάστευσης στην Ευρώπη – μια γραμμή που, όπως ήταν αναμενόμενο, διατυμπάνισε ηχηρότερα από όλους η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ. Και κάποιοι μουσουλμάνοι, ως απάντηση, θέλουν να επιστρέψουν όλοι οι μουσουλμάνοι στο Χαλιφάτο, σε μια εποχή που ο ισλαμικός κόσμος ήταν ενωμένος και ισχυρός.

Η αλήθεια είναι πως οι δύο κουλτούρες έχουν βαθιές φιλοσοφικές διαφορές όσον αφορά την έννοια και το εύρος της ελευθερίας της έκφρασης και της πίστης. Η κοσμική δυτική κουλτούρα σέβεται ιδιαιτέρως τις ελευθερίες αυτές, τις αντιμετωπίζει ως τις ύψιστες εγγυήσεις κατά της καταστολής και του απολυταρχισμού. Η Δύση δίνει έτσι προτεραιότητα στην ελευθερία της έκφρασης έναντι της ιερότητας των θρησκευτικών «πιστεύω», αντιμετωπίζοντας τα τελευταία ως ιδέες που, όπως και οποιαδήποτε άλλη ιδέα, πρέπει να είναι ανοιχτές στην κριτική, ακόμα και στη χλεύη.

Η ισλαμική κουλτούρα, από την άλλη πλευρά, θεωρεί τα θρησκευτικά «πιστεύω» ιερά και απαραβίαστα και τον χλευασμό οποιουδήποτε θρησκευτικού συμβόλου ως μια επίθεση εναντίον όλων όσα έχουν ιερά και όσια οι μουσουλμάνοι. Οι δύσκολες συνεχιζόμενες πολιτικές και κοινωνικές μεταβάσεις στο μεγαλύτερο κομμάτι του ισλαμικού κόσμου σημαίνουν πως πολλοί μουσουλμάνοι νιώθουν την ανάγκη να στηριχθούν ακόμα περισσότερο στις βεβαιότητες της πίστης τους ως αντίβαρο στις ταχείες αλλαγές του κόσμου. Δεν είναι πρόθυμοι να ανεχθούν μια επίθεση στη μοναδική σταθερά στις ζωές τους που τους προσφέρει ανακούφιση, ελπίδα και αληθινό νόημα.

Δεδομένης όλης της αναταραχής, της σύγχυσης και της πόλωσης στον σημερινό κόσμο, το τελευταίο πράγμα που είτε ο ισλαμικός είτε ο δυτικός πολιτισμός χρειάζονται είναι νέοι λόγοι για διχασμό και σύγκρουση. Εκείνο που χρειάζεται επειγόντως, αντίθετα, είναι ένας ευρύς διάλογος ανάμεσα στις δύο κουλτούρες που θα θέτει όλα τα επίμαχα ζητήματα στο τραπέζι, με την ελπίδα μιας καλοπροαίρετης κατανόησης της οπτικής του άλλου και άρα μιας μείωσης του χάσματος που υφίσταται ανάμεσα στους δύο. Οποια και αν είναι η τελική έκβαση, στόχος και των δύο πλευρών πρέπει να είναι να συμφωνήσουν σε κάποια φόρμουλα αμοιβαίου σεβασμού και αυτοσυγκράτησης που θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαίτερες ευαισθησίες της κάθε κουλτούρας.

Για να πετύχει όμως ο οποιοσδήποτε διάλογος, πρέπει να αντιμετωπίσει κατά πρόσωπο το ευρύτερο υποκείμενο πρόβλημα: την καχυποψία που υφίσταται ανάμεσα στις δύο κουλτούρες. Η συζήτηση πρέπει ως εκ τούτου να λάβει χώρα στη βάση και όχι να περιοριστεί στις ελίτ. Μόνο με αυτή την αλλαγή στην αντίληψη και τη νοοτροπία θα καταστεί δυνατή η οικοδόμηση μιας γνήσιας εταιρικής σχέσης ίσων ανάμεσα στο Ισλάμ και στη Δύση.