Η πανδημία {LF}της μετα-αλήθειας

Στις 31 Ιουλίου του 2020, ένας συνάδελφός μου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης διοργάνωσε ένα σεμινάριο μέσω Zoom με τη συμμετοχή πολλών διεθνώς αναγνωρισμένων επιστημόνων. To σεμινάριο απευθυνόταν πρωτίστως στα μέλη του διδακτικού προσωπικού, λόγω όμως της πρακτικής που ενέπνευσε η πανδημία να διασπείρονται τα επιστημονικά ευρήματα όσο το δυνατόν ευρύτερα, είχαν προσκληθεί και άλλοι ερευνητές καθώς και ενδιαφερόμενα μέλη του κοινού. Οταν ήρθε η σειρά μου να μιλήσω, άνοιξα το Power Point μου και δέχθηκα αμέσως επίθεση με υβριστικά μηνύματα στο παράθυρο του chat. Για να αναφέρω ένα, «ΓΑΜ*** ΣΚΑΤΟ ΑΝΤΕ ΓΑΜ***, ΓΑΜ*** ΓΙΔΙ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΤΑΞΗΣ».

Ο τίτλος της παρουσίασής μου ήταν «Εξηγώντας τις διεθνείς διαφορές όσον αφορά τις πολιτικές της χρήσης μάσκας στην πανδημία του Covid-19», θα μπορούσα όμως εύκολα να είχα μιλήσει και για τα lockdown, τους ελέγχους και την ιχνηλάτηση ή δεκάδες άλλα συναφή ζητήματα. Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτικοί ιθύνοντες μας είχαν διαβεβαιώσει από την αρχή της πανδημίας πως «ακολουθούν την επιστήμη» και εντούτοις σε αυτά τα ζητήματα «η επιστήμη» δεν είχε ακόμα παγιωθεί. Σχεδόν κάθε νέα δημοσίευση αμφισβητούνταν, κάποιες φορές από συναδέλφους επιστήμονες και κάποιες φορές – επιθετικά, ακόμα και βίαια – από μέλη του κοινού.

Πώς είχα προσελκύσει εγώ, μια γιατρός και καθηγήτρια της Οξφόρδης, μια τέτοια κουστωδία υβρεολόγων, με τον χρόνο και την ενέργεια να με κυνηγήσουν μέσα από τις (εικονικές) πύλες ενός ακαδημαϊκού σεμιναρίου; Ποιος οργάνωνε αυτά τα τρολ και γιατί ένιωθαν την ανάγκη να γεμίσουν τα εισερχόμενά μου με χυδαιότητες και απειλές;

Ας πάμε πίσω στην άνοιξη του 2020, όταν η Covid-19 σάρωνε τον κόσμο και η έρευνα προχωρούσε με πρωτοφανή ρυθμό και κλίμακα. Οι επιστημονικές βάσεις δεδομένων γέμισαν σύντομα από προδημοσιεύσεις εργασιών (preprints), την προέλευση και την ποιότητα των οποίων ήταν δύσκολο να αξιολογήσει κανείς. Παρότι μερικές ερωτήσεις γύρω από τον ιό επιλύθηκαν γρήγορα, με πολλές άλλες δεν συνέβη το ίδιο. Πολλά ευρήματα ήταν διφορούμενα, ατελή, ανεπιβεβαίωτα ή μη σχετικά, καθένα από αυτά ωστόσο είχε ευρύτατες συνέπειες για τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων.

Οσοι από εμάς βγάζουμε το ψωμί μας διεξάγοντας επιστημονικές έρευνες, συνηθίζαμε να παραπονούμαστε για την ελάχιστη προσοχή που έδειχναν στα ευρήματά μας όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι πλην λιγοστών συναδέλφων πανεπιστημιακών. Επιστήμονες όπως εγώ απλώς δεν περιμέναμε ποτέ να εκφενδονιστούμε σε ένα σύμπαν μέσα από τον καθρέφτη, όπου λομπίστες εκμεταλλεύονται τις προδημοσιεύσεις εργασιών μας για τους δικούς τους σκοπούς πριν καν προλάβουμε να απαντήσουμε στην κριτική των συναδέλφων μας.

Σε αυτό το σκηνικό α λα «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων», η δημόσια απάντηση στην επιστήμη έχει μεγεθυνθεί τόσο που είναι αδύνατο να την ελέγξει κανείς. Τα «δεδομένα», ακόμα και όταν παράγονται και δημοσιεύονται με καλή πίστη, μπαίνουν αμέσως σε μια ιδεολογική κρεατομηχανή και στριμώχνονται μέσα σε ένα πολιτικό καλούπι, ενώ η επιστημονική αβεβαιότητα γίνεται όπλο στα χέρια εκλεγμένων αξιωματούχων και μη εκλεγμένων συμφερόντων.

Σε αυτές τις συνθήκες, η φυσιολογική συμπεριφορά της επιστήμης γίνεται μια άσκηση γεμάτη κινδύνους. Απαξ και καταστήσεις ένα δεδομένο – όσο προσεκτικά και αν το κάνεις – δημόσιο, παραμένει εκεί. Δεν μπορείς να το πάρεις πίσω, και όσο περισσότερο μας διαφεύγουν οι οριστικές απαντήσεις σε πιεστικές επιστημονικές ερωτήσεις, τόσο περισσότερο γίνονται θέμα οι ατελείς υποθέσεις, τα πρόωρα συμπεράσματα, οι ακαδημαϊκές αντιπαλότητες, τα πολιτικά χρώματα και η ιδιωτική ζωή των ίδιων των επιστημόνων. Για τα τρολ, είμαστε όλοι «στα μαχαίρια».

Η παραπληροφόρηση, τα ψέματα και οι διαστρεβλωμένες μισές αλήθειες δεν είναι τίποτα το καινούργιο. Οπως όμως έχει επισημάνει ο φιλόσοφος Τζέισον Χάρσιν, η «infodemic» της μετα-αλήθειας που περιβάλλει την Covid-19 είναι μεγαλύτερη και πιο ζοφερή από οτιδήποτε έχουμε δει σε προηγούμενες κρίσεις της δημόσιας υγείας. Για εκείνους που επιδιώκουν να μετατρέψουν την πληροφορία σε όπλο εξυπηρέτησης των ίδιων σκοπών, η πληθώρα των επιστημονικών προσχεδίων που έχει συσσωρευτεί ως απάντηση στην πανδημία είναι μάννα εξ ουρανού.

Η Covid-19 ίσως να έχει ήδη αλλάξει την επιστήμη για πάντα. Η πανδημία και οι μετασεισμοί της έχουν κλονίσει τους πυλώνες της νηφάλιας έρευνας αναγκάζοντάς μας να αναθεωρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο δημοσιεύονται, διασπείρονται και κοινοποιούνται στο κοινό τα ακαδημαϊκά ευρήματα. Δεν μπορούμε να σκαρφαλώσουμε έξω από την κουνελότρυπα και να επιστρέψουμε σε ένα στάτους κβο ολιγομελών σεμιναρίων. Για το άμεσο μέλλον, η επιστήμη θα είναι ένα είδος δημόσιας πράξης και η επιστημονική επικοινωνία θα είναι μια μάχη ανάμεσα στους καλόπιστους παράγοντες και στα τρολ.

Πώς μπορεί να επιβιώσει όλων αυτών η επιστήμη; Καταρχάς, εμείς οι επιστήμονες πρέπει να κάνουμε μεγαλύτερη ενδοσκόπηση και να αναπτύξουμε μια αυξημένη συνειδητοποίηση της ταυτότητας, των αξιών και των ηθικών μας δεσμεύσεων ως ερευνητών που εργάζονται για το κοινό καλό. Η αποδοχή αυτού του ρόλου σημαίνει και αποδοχή – όσο επώδυνο και αν είναι – της κριτικής και των προσβολών. Διαβάζοντας προσεκτικά την κριτική και τις προσωπικές επιθέσεις που δεχόμαστε, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα το σημερινό πολιτικό κλίμα και να ταυτοποιήσουμε δυνητικές μεθόδους διασφάλισης της εμπειρικής γνώσης. Για να είμαστε όμως αποτελεσματικοί, πρέπει να προσθέσουμε το επιστημολογικό έργο της υπεράσπισης των υποκείμενων υποθέσεών μας γύρω από τη φύση της πραγματικότητας και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να γίνεται αντιληπτή αυτή η πραγματικότητα.

Οι επιστήμονες πρέπει επίσης να γίνουν περισσότερο ικανοί στην αποδόμηση. Προκειμένου να ξεπερνούμε τις προσπάθειες διαστρέβλωσης των ευρημάτων μας, πρέπει να εντοπίζουμε και στη συνέχεια να παρακάμπτουμε τους περιορισμούς συγκεκριμένων ρητορικών και γλωσσικών συμβάσεων. Το μήνυμα προς τα τρολ είναι ότι είμαστε έτοιμοι για καβγά και καταλαβαίνουμε το παιχνίδι που παίζουν. Στην πραγματικότητα, θα χρησιμοποιήσω τη συμπεριφορά των δικών μου τρολ ως δεδομένο στην επόμενη μελέτη μου.