Ο κατάσκοπος που θα γινόταν συγγραφέας

Ο Μάρκους Βολφ, αρχηγός των κατασκοπικών υπηρεσιών της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, είχε θορυβηθεί όταν το 1963 κυκλοφόρησε ο «Κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο» (εκδ. Bell, 2004, μτφ. Μαρία Κουλουμούνδρα). Πίστευε ότι ο Τζον Λε Καρέ διέθετε πληροφοριοδότη στον δαιδαλώδη ιστό πέραν του Δυτικού Βερολίνου. Ο Ρίτσαρντ Χελμς, πρώην διευθυντής της CIA, απεχθανόταν το βιβλίο, επειδή υπονόμευε τη σχέση μυστικότητας και εμπιστοσύνης στο βασίλειο των κατασκόπων. Σύμφωνα, πάλι, με τον βιογράφο του Λε Καρέ, Ανταμ Σίσμαν («John Le Carre, the biography», Bloomsbery, 2015), τον συγγραφέα αγαπούσε ο Γεβγκένι Πριμακόφ, πρώην ρώσος υπουργός Εξωτερικών, με μακρά θητεία στην KGB. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η τότε επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Μαντλίν Ολμπράιτ, συναντήθηκε μαζί του στη Μόσχα για να ανακαλύψουν ότι και οι δύο ήταν φανατικοί αναγνώστες της τριλογίας «Σμάιλι εναντίον Κάρλα». Η Ολμπράιτ σκέφθηκε πως ο Ρώσος ταυτιζόταν με τον σοβιετικό αντίπαλο του Σμάιλι. «Όχι» της απάντησε ο Πριμακόφ, «ταυτίζομαι με τον Τζορτζ Σμάιλι».

Ο ΤΖΟΡΤΖ ΣΜΑΪΛΙ. Ο ρώσος αξιωματούχος αγαπούσε τον ήρωα που θα επιβράβευαν εκατομμύρια αναγνώστες δίνοντάς του ελεύθερη είσοδο για την πινακοθήκη της παγκόσμιας λογοτεχνίας, εκεί όπου δεν υπάρχουν περιοριστικές γραμμές ανάμεσα στα είδη. Η εποχή που συστήνεται ο ήρωας – το 1961 στην «Τελευταία κλήση» (εκδ. Καστανιώτη, 2010, μτφ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου) – δεν είναι δική του αλλά του Τζέιμς Μποντ. Από τότε δίνει τη μάχη με τον χρόνο δίπλα σε έναν πρωτεϊκό πρωταγωνιστή, που ήρθε για να αποδείξει ότι το machismo έχει λογοτεχνικές και κινηματογραφικές αρετές. Αντιθέτως, ο Σμάιλι εισέρχεται στον κόσμο των κατασκόπων περίπου σαν απόκληρος: «Κοντός, χοντρός και με ήπιο χαρακτήρα, έδειχνε να ξοδεύει πολλά χρήματα σε πολύ άσχημα ρούχα, που κρέμονταν στο κοντόχοντρο σώμα του σαν ζαρωμένο δέρμα βατράχου» («Η τελευταία κλήση»). Θα περάσει τη δική του έρημο μέσα από άλλα επτά μυθιστορήματα, θα έχει ένα σύντομο πέρασμα στον «Κατάσκοπο» (όπου κεντρικός ήρωας είναι ο Αλεκ Λίμας), για να επιστρέψει στην τριλογία που τον έχρισε αντιήρωα. Εδώ ο Σμάιλι είναι συνταξιούχος, πρώην μέλος της βρετανικής κατασκοπικής οργάνωσης Circus (Σέρκους). Καλείται όμως να επιστρέψει στο καθήκον, για να ξεσκεπάσει έναν «τυφλοπόντικα», που προσφέρει πληροφορίες στον αρχετυπικό εχθρό: τον Κάρλα της Μόσχας. «Κι ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι» (Καστανιώτης, 2008, μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος), με άλλα λόγια: το περίφημο «Tinker, tailor, soldier, spy», που θα γίνει πρώτα σειρά με τον Αλεκ Γκίνες και ύστερα ταινία με τον Γκάρι Ολντμαν. Την πρώτη περιπέτεια θα ακολουθήσουν ο «Εντιμότατος μαθητής» και οι «Ανθρωποι του Σμάιλι» (Καστανιώτης, 2009, μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος).

Ο Σμάιλι, όπως και οι άλλοι χαρακτήρες που έπλασε ο Λε Καρέ στις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του, δεν διαθέτει τη στόφα των ακαταμάχητων κατασκόπων. Τα όπλα του είναι η υπομονή, η ενδοσκόπηση, η ανάγνωση ντοκουμέντων, οι ίδιες οι αναμνήσεις για έναν κόσμο που ξεφτίζει. Προέρχεται ωστόσο από την καλή βικτωριανή παράδοση. Περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη αναφορά, ο Λε Καρέ ενσωματώνει στα έργα του το βλέμμα του Ντίκενς απέναντι στην «καλή» κοινωνία που ηθικολογεί σε βάρος της πραγματικής. Ο συγγραφέας ποτέ δεν έριξε γέφυρες στο λονδρέζικο λογοτεχνικό κατεστημένο, που ήξερε να βάζει ετικέτες στα «υποείδη» της μυθοπλασίας. Οταν απέσπασε μια υποψηφιότητα για το βραβείο Booker το 2011, ο ατζέντης του εξέδωσε μέσα σε 45 λεπτά τη δήλωση: «Δεν συμμετέχω σε διαγωνισμούς λογοτεχνικών βραβείων και γι’ αυτό ζητώ να αποσυρθεί το όνομά μου».

ΧΩΡΙΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ. Εννοούσε φυσικά το λογοτεχνικό ψευδώνυμο με το οποίο έγινε διάσημος («Τζον ο Τετράγωνος» στα γαλλικά). Κατά τ’ άλλα, γεννήθηκε ως Ντέιβιντ Κόρνγουελ το 1931 στο Πουλ του Ντόρσετ. Το 1937 είδε τη μητέρα του, Ολιβ, να εγκαταλείπει την οικογένεια με έναν άλλο άντρα. Θα τη συναντήσει πολλά χρόνια αργότερα σε μια σκηνή που θα ζήλευαν αρκετοί κινηματογραφιστές: στην πλατφόρμα του σταθμού τρένων του Ιπσουιτς, όπου αποδέχεται ότι η σχέση τους δεν επουλώνεται με τίποτε και ακούει την ίδια να του εκμυστηρεύεται πως τα βιβλία του δεν την αγγίζουν. Θα προσπαθήσει να βρει τον δρόμο του με σπουδές Γλωσσολογίας – και ειδικό ενδιαφέρον στη γερμανική γλώσσα -, αλλά είναι μια άλλη σχέση που τον στοιχειώνει. Οταν επιστρέφει στο σπίτι κατά τις σχολικές διακοπές, δεν γνωρίζει ποια από τις ερωμένες του πατέρα του, Ρόνι, θα τον υποδεχθεί, όπως γράφει ο Ερικ Χόμπεργκερ στον «Guardian». Η εξαπάτηση και η μυστικοπάθεια γίνονται οι κανόνες της ζωής του. Ο ίδιος με τον αδελφό του, Τόνι, διαβάζουν τις ερωτικές επιστολές του πατέρα κι εκείνος κρυφακούει τις συζητήσεις τους στο τηλέφωνο. «Μέχρι να πεθάνω η σχέση πατέρα – γιου θα με καταδιώκει» είχε δηλώσει σε μια συνέντευξή του το 1999. Τελικά θα σπουδάσει την αγαπημένη του γλώσσα στο Πανεπιστήμιο της Βέρνης το 1947-48. Ενας Αγγλος με ευφράδεια στα γερμανικά θα γίνει ο τέλειος στόχος για τους κυνηγούς ταλέντων της βρετανικής πρεσβείας. Υστερα από την πρώτη του «δουλειά» στην ΜΙ5 – τομέας ανακρίσεων φυγάδων του Σιδηρού Παραπετάσματος – και ενώ γίνεται καθηγητής Γερμανικών στην Οξφόρδη, θα απορροφηθεί σε διάφορες υπηρεσίες της κατασκοπικής υπερδομής την περίοδο 1959-1964. Το 1960 μετατίθεται στην πρεσβεία της Βόννης, αναλαμβάνοντας καθήκοντα β’ γραμματέως, και στη συνέχεια στο Αμβούργο, όπου αναλαμβάνει πρόξενος.

Είναι η περίοδος που γεννιέται ο «Κατάσκοπος» – την ίδια χρονιά με το Τείχος του Βερολίνου -, αλλά δεν είναι όλοι ευχαριστημένοι με την επιτυχία του. Η ΜΙ6 θεωρεί ότι η «λογοτεχνική αποκάλυψη» στρέφεται εναντίον της. Στο αποκορύφωμα της ψυχροπολεμικής υστερίας συμβάλλει και η αποκάλυψη για τον διπλό πράκτορα – «τυφλοπόντικα» – Κιμ Φίλμπι, ο οποίος καταφεύγει στη Μόσχα. Σύμφωνα με τον Σοβιετικό Μιχαήλ Λιουμπίμοφ, ο Φίλμπι έχει αποκαλύψει την πραγματική ταυτότητα του Λε Καρέ στην KGB. Η έξοδος του τελευταίου από την ΜΙ6 σημαίνει και την αποκλειστική αφοσίωση στη μυθοπλασία. Ο συγγραφέας θα φανταστεί το δικό του σύμπαν κατασκοπικών θρίλερ χωρίς αγιογραφήσεις – ο Σμάιλι θα πληρώσει τον Κάρλα με το ίδιο νόμισμα που χρησιμοποίησε κάποτε ο εχθρός – και με διαρκές ενδιαφέρον για τις αμφισημίες στην ολισθηρή ζώνη της ηθικότητας. Το ενδιαφέρον αυτό θα συνεχιστεί και στην περίοδο μετά την πτώση του Τείχους, ενώ ο Λε Καρέ ανακαλύπτει νέες θεματικές: το παγκόσμιο εμπόριο όπλων και τους διακινητές ναρκωτικών («Νυχτερινή βάρδια», Bell, 2016, μτφ. Πητ Κωνσταντέας, που θα μεταφερθεί ως σειρά στο BBC), την εκμετάλλευση αφρικανικών κρατών από τις φαρμακοβιομηχανίες («Ο επίμονος κηπουρός», μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, 2008) και τον τούρμπο καπιταλισμό («Το τραγούδι της ιεραποστολής», μτφ. Νεκτάριος Καλαϊτζής, 2007).

ΤΟ ΚΥΚΝΕΙΟ ΑΣΜΑ. Το τελευταίο βιβλίο του ήταν το «Ενας έντιμος άνθρωπος» (εκδ. Bell, 2019, μτφ. Μαρία Παπανδρέου). Πρωταγωνιστής ο Νατ, 47χρονος βετεράνος των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών και λάτρης του μπάντμιντον. Ο τακτικός αντίπαλός του στο γήπεδο είναι ο εσωστρεφής Εντ, που μισεί το Brexit, τον Τραμπ και τη δουλειά του σε μιαν απρόσωπη αυτοκρατορία των ΜΜΕ. Στο βιβλίο οι γραμμές ανάμεσα στη μυθοπλασία και τη σύγχρονη ιστορία συγχωνεύονται. Ο συγγραφέας αποκαλύπτει για μία τελευταία φορά ότι έγραφε πάντοτε ως ένας Βρετανός αλλά από τη σκοπιά της Ευρώπης. Ως ένας αυτοεξόριστος στην Κορνουάλη (με τη δεύτερη σύζυγό του Τζέιν Γιούστας), που μισεί το Brexit. «Τα πράγματα που είναι λάθος στην Ευρωπαϊκή Ενωση μπορούν να αλλάξουν από μέσα» έλεγε στη συνάντησή του με τον Τζον Μπάνβιλ, πέρσι για λογαριασμό του «Guardian». «Είναι βαθιά πεποίθησή μου» έλεγε ένας από τους χαρακτήρες στο τελευταίο βιβλίο του «ότι για τη Βρετανία και την Ευρώπη, όπως και για τη φιλελεύθερη δημοκρατία σε όλον τον κόσμο, η αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ενωση τον καιρό του Ντόναλντ Τραμπ και η συνακόλουθη ανισομερής εξάρτηση της Βρετανίας από τις ΗΠΑ, την περίοδο που σέρνονται κατευθείαν στον δρόμο του θεσμικού ρατσισμού και του νεοφασισμού, είναι ένα φιάσκο από τα λίγα».

Βιβλία του στα ελληνικά

Τα περισσότερα βιβλία του Τζον Λε Καρέ στα ελληνικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Bell/ Χαρλένικ (18 μετρήσαμε στη βάση του biblionet) και Καστανιώτη (7). Το 1970 είχε κυκλοφορήσει το «Μια μικρή γερμανική πόλη» από τις εκδόσεις Γρηγόρη, το οποίο επανεκδόθηκε το 2013 από τον Καστανιώτη (μτφ. Ιλάειρα Διονυσοπούλου).

ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ

Ταινίες και σειρές από έργα του Τζον Λε Καρέ 

n
«Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο», 1965, σκην.: Μάρτιν Ριτ, με πρωταγωνιστή τον Ρίτσαρντ Μπάρτον
n
«Ο κατάσκοπος του Λονδίνου», 1966, σκην.: Σίντνεϊ Λιούμετ
n
«Η ώρα των κατασκόπων», 1970, σκην.: Φρανκ Πίρσον
n
«Tinker Tailor Soldier Spy», 1979, μίνι σειρά παραγωγής BBC, με τον Αλεκ Γκίνες στον ρόλο του διάσημου ήρωα Τζορτζ Σμάιλι (τον έπαιξε ξανά και στο «Smiley’s People» του 1982, πάλι σε παραγωγή BBC)
n
«Η μικρή τυμπανίστρια», ταινία του 1984 σε σκηνοθεσία Τζορτζ Ρόι Χιλ και σειρά του BBC (2018), σε σκηνοθεσία του Παρκ Τσαν Γουκ, με γυρίσματα στο Σούνιο και την Ακρόπολη
n
«Ρωσική εστία», 1990, σκην.: Φρεντ Σεπίσι
n
«Ο ράφτης του Παναμά», 2001, σκην.: Τζον Μπούρμαν
n
«Ο επίμονος κηπουρός», 2005, σκην.: Φερνάντο Μεϊρέγες
n
«Κι ο κλήρος έπεσε στον Σμάιλι», 2011, σκην.: Τόμας Αλφρεντσον, με τον Γκάρι Ολντμαν στον ρόλο του Σμάιλι
n
«Ο Νο1 καταζητούμενος», 2014, σκην.: Αντον Κόρμπιν
n
«Our kind of traitor», 2016, σκην.: Σουζάνα Γουάιτ

Με δικά του λόγια

«Αν είσαι αρκετά τυχερός για να κάνεις μια επιτυχία νωρίς ως συγγραφέας, όπως συνέβη σ’ εμένα με το βιβλίο μου «Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο», σε όλη την υπόλοιπη ζωή σου υπάρχει ένα πριν και ένα μετά από αυτό το ορόσημο. Ξαναδιαβάζεις τα βιβλία που έγραψες πριν πέσουν επάνω σου οι προβολείς της δημοσιότητας και μοιάζουν με τα βιβλία της αθωότητάς σου, ενώ τα βιβλία που έγραψες μετά, στις κακές στιγμές σου, μοιάζουν με τις αγωνιώδεις προσπάθειες ενός ανθρώπου σε δοκιμασία. «Προσπαθεί παραπάνω απ’ όσο πρέπει», φωνάζουν οι κριτικοί. Ποτέ δεν θεώρησα ότι προσπαθούσα υπερβολικά. Πίστευα ότι το όφειλα στην επιτυχία μου να δίνω τον καλύτερο εαυτό μου και, σε γενικές γραμμές, όσο καλός ή κακός κι αν ήταν εκείνος ο εαυτός, αυτό ακριβώς έκανα».

«Ας μου επιτραπεί να παραδεχτώ ότι χρωστώ στην ΜΙ5 ευγνωμοσύνη για κάτι που δεν θα μπορέσω ποτέ να ξεπληρώσω όπως πρέπει. Η αυστηρότερη διδασκαλία περί συγγραφής που έλαβα ποτέ δεν προήλθε από κάποιον δάσκαλο ή καθηγητή πανεπιστημίου, και προπαντός όχι από κάποια συγγραφική σχολή. Προήλθε από τα ανώτερα στελέχη του τελευταίου ορόφου των κεντρικών γραφείων της ΜΙ5 στην Κέρζον Στριτ του Μέιφερ, άτομα με κλασική παιδεία που έκαναν φύλλο και φτερό τις αναφορές μου με χαιρέκακη σχολαστικότητα, εκφράζοντας πληθωρικά την περιφρόνησή τους για τις χαλαρά δομημένες προτάσεις μου και την αδικαιολόγητη χρήση των επιρρημάτων μου, γεμίζοντας τα περιθώρια των αθάνατων γραπτών μου με σχόλια όπως περιττό – να παραλειφθεί – να αιτιολογηθεί – προχειρογραμμένο – πραγματικά το εννοείς αυτό; Κανένας από τους επιμελητές που γνώρισα αργότερα δεν ήταν τόσο ακριβολόγος και δεν είχε τόσο δίκιο».

(Από το αυτοβιογραφικό βιβλίο του «Η σήραγγα των περιστεριών – Ιστορίες από τη ζωή μου», εκδ. Bell, 2016, μτφ. Βεατρίκη Κάντζολα Σαμπατάκου, που θα κάνει δεύτερη έκδοση τις επόμενες ημέρες)