Να επαναπροσδιορίσουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς

H Τζένι Μάνσμπριτζ είναι σήμερα 81 ετών. Αφιέρωσε τα περισσότερα χρόνια του βίου της στην επιστήμη και στη Δημοκρατία. Πέρασε τη ζωή της στις αίθουσες του Kennedy School of Government του Harvard των ΗΠΑ διδάσκοντας το μάθημα της Δημοκρατίας και σήμερα είναι από τους σημαντικότερους μελετητές της δημοκρατικής θεωρίας στον κόσμο. Το 2018 τιμήθηκε με το βραβείο Johan Skytte στην Πολιτική Επιστήμη, γνωστό ως Νομπέλ στην κατηγορία της, επειδή «μας βοήθησε να κατανοήσουμε τη Δημοκρατία στις άμεσες και αντιπροσωπευτικές της μορφές».

Λίγες ημέρες πριν από τις αμερικανικές εκλογές, «ΤΑ ΝΕΑ» μίλησαν μαζί της περί Δημοκρατίας, περί του φόβου και των κοινωνικών τειχών… Και ορίστε τι απάντησε:

Τελικά πιστεύετε ότι η Φιλελεύθερη Δημοκρατία έχει μέλλον; Μοιάζει να δέχεται επίθεση, ειδικά στις μέρες μας, ταυτόχρονα από τα δεξιά και τα αριστερά…

Θα σας απαντήσω ότι τη Φιλελεύθερη Δημοκρατία οι περισσότεροι πολιτικοί επιστήμονες την εννοούμε και την περιγράφουμε ως μια Συνταγματική Δημοκρατία, δηλαδή μια Δημοκρατία που περιορίζεται από τα ατομικά δικαιώματα του κάθε πολίτη. Ναι, λοιπόν, πιστεύω ότι έχει μέλλον – και σημαντικό. Ο μόνος σοβαρός «ανταγωνιστής» για αυτήν είναι η Σιγκαπούρη, η οποία όμως αποτελεί ένα μικρό παράδειγμα, που για διάφορους λόγους δεν μπορεί να αναπαραχθεί εύκολα. Βέβαια, ακόμη και η Σιγκαπούρη διαφημίζεται ως Δημοκρατία.

Πάντως, οι θεσμοί της Δημοκρατίας κλονίζονται. Οι έρευνες δείχνουν έλλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς. Πρέπει να τους επαναπροσδιορίσουμε;

Πρέπει, ναι, με βεβαιότητα, να επαναπροσδιορίσουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς για το μέλλον όλων μας. Οι θεσμοί μας δεν πρέπει να είναι κλειστοί και να αποκλείουν. Για να καταπολεμήσουν τη δυσπιστία εις βάρος τους, οι κυβερνήσεις σε πολλές χώρες πρέπει να απαλλαχθούν από τη διαφθορά (ειδικά την «επαναλαμβανόμενη»), να δίνουν ευκαιρίες στους νομοθέτες και τις διοικήσεις, να αλληλεπιδρούν με τους πολίτες που ακολουθούν τους νόμους τους σε μια κοινή υπεύθυνη επικοινωνία.

Ολα τα «δύσκολα» σε αυτές τις σχέσεις όμως οξύνονται στις περιόδους κρίσεων. Τι φοβάστε πιο πολύ σήμερα;

Φοβάμαι ότι δεν θα έχουμε τον χρόνο, τη φαντασία ή τους πόρους για να κάνουμε μια νέα αρχή, για να θέσουμε σε εφαρμογή νέους δημοκρατικούς θεσμούς, πριν η υπομονή των πιο εξαγριωμένων πολιτών να εξαντληθεί. Είναι προφανές ότι μαθαίνουμε από τις μάχες μας. Αλλά μαθαίνουμε αργά. Σήμερα, όμως, είμαστε σε έναν αγώνα ενάντια στον χρόνο.

Ποιες είναι οι σκέψεις για το ότι λόγω της υγειονομικής κρίσης όλες οι αποφάσεις λαμβάνονται τώρα «κεντρικά» από τις κυβερνήσεις;

Αυτό δεν είναι απολύτως αλήθεια. Η Δανία, η οποία έχει τα υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης με τη Δημοκρατία της σε όλη την Ευρώπη, είδε την ικανοποίηση των πολιτών να αυξάνεται περισσότερο, μετά τις μεταρρυθμίσεις που έκανε σε επίπεδο διοίκησης, οι οποίες αποκέντρωσαν σημαντικές αποφάσεις και τις μετέφεραν σε δημοτικό επίπεδο. Πολλές αποφάσεις πρέπει να συνεχίσουν να λαμβάνονται μέσα από κεντρικούς μηχανισμούς, αλλά αυτοί οι μηχανισμοί μπορούν να αλλάξουν. Μπορούμε να φτιάξουμε δομές οι οποίες στηρίζονται με μια «λαϊκή εκπροσώπευση», για παράδειγμα, με την επιλογή μελών βάσει μιας «λαϊκής λοταρίας» (οργανωμένες δομές διαλόγου) που θα συνεργάζονται και θα εκφράζουν γνώμη για το πώς λειτουργούν οι θεσμοί μέσω του Ιντερνετ. Ή τη συγκέντρωση υπογραφών, μέσω των οποίων οι πολίτες θα ενημερώνουν τους θεσμούς και τους αντιπροσώπους τους για τους λόγους για τους οποίους τους κάνουν κριτική και γιατί πιστεύουν ότι κάποιοι νόμοι πρέπει να αλλάξουν και γιατί δεν είναι προς το συμφέρον των πολιτών.

Πάντως ο ατομικισμός φαίνεται να καταλαμβάνει τις σύγχρονες κοινωνίες. Είναι το αποτέλεσμα του φόβου;

Ο ατομικισμός πράγματι μπορεί να προκύψει εν μέρει από τον φόβο, εν μέρει από μια αυξανόμενη κουλτούρα του ατομικισμού στις κοινωνίες μας και ίσως εν μέρει από την τριτοβάθμια εκπαίδευση που δίνει στους ανθρώπους την προσδοκία ότι θα μπορέσουν να γίνουν αυτάρκεις και να καλύψουν τις ατομικές τους ανάγκες.

Ποια είναι η συμβουλή σας για τις κυβερνήσεις, στην έναρξη ενός δύσκολου χειμώνα;  

Δώστε προσοχή σε αυτό που θέλουν οι ψηφοφόροι σας. Δημιουργήστε όσο περισσότερους τρόπους μπορείτε για «αμφίδρομη» επικοινωνία, έτσι ώστε οι ίδιοι να μπορείτε να μαθαίνετε μέσω των αντιπροσώπων τους και το αντίστροφο. Χρησιμοποιήστε μορφές «αστικής λοταρίας» και να είστε πρόθυμοι να ενεργήσετε σύμφωνα με τις συστάσεις των πολιτών. Συνειδητοποιήστε ότι δεν μπορείτε να περιμένετε ως αυτονόητη, αλλά θα πρέπει να κερδίσετε τη νομιμότητά σας.

Ολα αυτά βέβαια σε μια «ψηφιακή Δημοκρατία», απέναντι στις μορφές της «αντιθετικής Δημοκρατίας» ή της «ενιαίας Δημοκρατίας» που διδάσκετε στο μάθημά σας…

Νομίζω ότι όλες οι Δημοκρατίες πρέπει να αναμειγνύουν στοιχεία αντίθεσης, με βάση αντικρουόμενα συμφέροντα μεταξύ των πολιτών, αλλά και στοιχεία ενότητας, με βάση κοινά συμφέροντα μεταξύ των πολιτών. Το μείγμα θα εξαρτηθεί από τα διαφορετικά περιβάλλοντα. Εάν με την «ψηφιακή Δημοκρατία» εννοείτε τη χρήση του Διαδικτύου για να επιτρέψετε στους πολίτες να συζητούν μαζί ή και να αποφασίζουν από κοινού, ο συνδυασμός αντίπαλων και ενωτικών στοιχείων θα εξαρτηθεί τόσο από την υποκείμενη σύγκρουση στην κάθε ξεχωριστή περίπτωση ή από τα κοινά συμφέροντα, αλλά και από την ικανότητα για συζήτηση μεταξύ των πολιτών. Βέβαια, το Διαδίκτυο δεν είναι ο καλύτερος μηχανισμός για την αμοιβαία αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων, επειδή χάνεται η λεπτότητα αλλά και η ανθρώπινη ζεστασιά που μερικές φορές βοηθούν τους ανθρώπους να διαπραγματευτούν τις διαφορές τους δίκαια. Αλλά δεν είναι επίσης ο χειρότερος μηχανισμός και με την πάροδο του χρόνου θα μάθουμε να τον χρησιμοποιούμε καλύτερα.