Ξεκινώντας από το μηδέν

Ο ευτραφής κύριος που όρθιος ανάβει την πίπα του ονομάζεται Ιβ Ντενιό κι έχει μόλις επιστρέψει από το γύρισμα μιας ταινίας στην οποία εμφανίζεται για πρώτη φορά μια νεαρή και ως τότε άγνωστη ηθοποιός, ονόματι Σιμόν Σινιορέ. Με θερμό χαμόγελο τον κοιτάζει ο Ρεϊμόν Μπισιέρ (από τους μακροβιότερους πρωταγωνιστές του ευρωπαϊκού κινηματογράφου), ενώ δίπλα στη Μαριάν Χαρντί (την ξανθιά femme fatale ταινιών βασισμένων στα βιβλία του Ζορζ Σιμενόν) κάθεται ο εικοσιτετράχρονος ηθοποιός Ροζέρ Πιγκό και η ηρωίδα των μιούζικαλ και σύζυγος του Μπισιέρ, Ανέτ Πουάβρ.

Βρισκόμαστε στο 1943, σε ένα στέκι ευέλπιδων ηθοποιών, πρωτοπόρων ποιητών και άνεργων καλλιτεχνών: το Café de Flore. Ο λόγος, όμως, που η φωτογραφία εκείνης της βραδιάς διασώζεται ως τις μέρες μας δεν είναι η εύθυμη συντροφιά, αλλά ο σιωπηλός νεαρός που καπνίζει, καθισμένος παράμερα.

Σκυμμένος πάνω από τις σημειώσεις του, χαράσσει με την πένα του το νόημα που κρύβει κάθε φράση, κίνηση ή νεύμα που γεμίζει το πολύβουο καφέ – και ο Ζαν Πολ Σαρτρ θα γράψει πολλές ακόμη σελίδες εκείνη την άνοιξη (722, για την ακρίβεια) δημιουργώντας ένα από τα κορυφαία κείμενα του 20ού αιώνα: «Το είναι και το μηδέν». Σε ποια από τις δύο αυτές κατηγορίες ανήκει ο άνθρωπος; Παραδοσιακά οι φιλόσοφοι λογομαχούσαν για το αν η συνείδηση είναι ένα υλικό πράγμα ή ένα άυλο πράγμα. Ο Σαρτρ έρχεται να εξηγήσει ότι η συνείδηση δεν είναι πράγμα: είναι μια διαρκής κίνηση προς τον κόσμο, μια ενέργεια ανακάλυψης του νοήματος των πραγμάτων και των αξιών – συναισθηματικών, πολιτικών, αισθητικών – που ζωοδοτούν τις πράξεις μας. Εφόσον η συνείδηση δεν είναι ένα πράγμα, είναι ένα «μη ον» ή, όπως έλεγαν και οι αρχαίοι, ένα «μηδέν» – κι όμως, σε αυτό το «μηδέν» έγκειται τόσο ο ευάλωτος χαρακτήρας όσο και το μεγαλείο του ανθρώπου: στο ότι δεν είναι πράγμα.

Η μόνη αναγκαιότητα στην ανθρώπινη ύπαρξη είναι η ελευθερία: «Είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε ελεύθεροι», καθόσον γινόμαστε ό,τι είμαστε μέσω των επιλογών μας – ακόμα και η αποφυγή ή η άρνηση να επιλέξουμε συνιστά μια επιλογή. Η ικανότητά μας να συλλογιζόμαστε μας επιτρέπει να επιλέξουμε ποιες επιθυμίες θα εκφράσει η συμπεριφορά μας. Καθώς τείνουμε να κάνουμε αυτές τις επιλογές συνεκτικά και σωρευτικά στο πέρασμα του χρόνου, συνθέτουμε σταδιακά ένα σχήμα, ένα profil από προτιμήσεις και δεσμεύσεις, επί τη βάσει των οποίων πράττουμε. Σμιλεύουμε, δηλαδή, μια ταυτότητα: δημιουργούμε ένα ανάγλυφο με εσοχές και εξοχές, που προβάλλει ένα πρόσωπο, στο οποίο συμπυκνώνεται το σχήμα της ύπαρξής μας.

Η στοχαστική οντολογία του Σαρτρ θεμελιώνει την κριτική του στις αυταπάτες των συμπολιτών του, καθώς το χάρισμα της ελευθερίας συνοδεύεται από το βάρος της ευθύνης, το οποίο δεν είναι όλοι διατεθειμένοι να αναλάβουν. Ενας τρόπος να αποφύγουν την ευθύνη των επιλογών τους είναι να αποδίδουν πάντα σε κάποιον άλλο την αιτία των όσων συμβαίνουν στη ζωή τους – στο σόι τους, στο κράτος, στη «διαλεκτική αναγκαιότητα της ιστορίας» – παρουσιάζοντας τον εαυτό τους ως άβουλο έρμαιο υπερβατικών δυνάμεων. Ενας άλλος τρόπος αυτοεξαπάτησης είναι να υποδύονται τα «καθαρά πνεύματα», δίχως υλικές ή συναισθηματικές ανάγκες, για τα οποία οι άλλοι άνθρωποι, η οικονομία ή η πολιτική δεν έχουν την παραμικρή σημασία. Και τα δύο, σύμφωνα με τον Σαρτρ, είναι τρόποι αποφυγής της αλήθειας, του γεγονότος δηλαδή ότι κάθε στιγμή εμείς οι ίδιοι δημιουργούμε τον εαυτό μας, όχι εν κενώ, αλλά στο πλαίσιο και με τα υλικά που μας προσφέρει η ιστορία.

Η αξία της αλήθειας ήταν εξίσου αδιαπραγμάτευτη για τον Σαρτρ με την αξία της ελευθερίας και ενώ έδινε εξαιρετική βαρύτητα στην ορθότητα των ιδεών που διατύπωνε στα χειρόγραφά του, δεν έτρεφε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του: όποτε τον ρωτούσαν σε τι οφείλεται η θερμή υποδοχή που έλαβε εν μέσω της γερμανικής κατοχής ένα έργο τόσο βαθύ και απαιτητικό όσο «Το είναι και το μηδέν», ο Σαρτρ παρέπεμπε στο γεγονός ότι το κάθε αντίτυπο της πρώτης έκδοσης ζύγιζε ακριβώς ένα κιλό, κι έτσι μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως μέτρο βάρους σε υπαίθριες αγορές καθώς η κατοχική κυβέρνηση είχε κατασχέσει τα μπρούντζινα βαρίδια.

Το περιπαικτικό πνεύμα της παρέας του Σαρτρ εκφράζεται άριστα, στη φωτογραφία μας, από τον Μορίς Μπακέ που, αναρριχημένος στο σεπαρέ, προσφέρει στους φίλους του το αντικείμενο που συνδηλώνει το επώνυμό του (Baquet): έναν κουβά με πάγο. Eίναι άλλωστε η χρονιά που ο Μπακέ θα πρωταγωνιστήσει σε μια ταινία που ο τίτλος της συμπυκνώνει, πιστεύω, άριστα τη ζωή όλων όσοι στον χώρο της τέχνης επιχειρούν υπό αντίξοες συνθήκες (τότε, όπως και τώρα) να κάνουν κάτι δημιουργικό: «Ξεκινώντας από το μηδέν».