«Η ζωή δεν αντέχεται χωρίς την Τέχνη»

Στο νεοκλασικό της οδού Ηπίτου όπου στεγάζονται τα γραφεία του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, η Κατερίνα Ευαγγελάτου είναι, ως φιγούρα, σε απόλυτη αρμονία με την ατμόσφαιρα του χώρου. Ψηλή, λεπτή, από εκείνο το είδος των γυναικών που παραμένουν για πάντα «κορίτσια» – όπως άλλωστε και η μητέρα της, η αείμνηστη ηθοποιός Λήδα Τασοπούλου. Μέσα σε αυτό το κτίριο που υπήρξε κάποτε η κατοικία της οικογένειας Ψαροπούλου και διατηρεί ακόμη στο εσωτερικό του τα αισθητικά χαρακτηριστικά της αστικής Αθήνας εκείνης της εποχής, η καλλιτεχνική διευθύντρια του Φεστιβάλ προκαλεί λογοτεχνικούς συνειρμούς που παραπέμπουν σε μία Αθηναία του Ξενόπουλου. Ή μία νεαρή διανοούμενη από την «Αργώ» του Γιώργου Θεοτοκά. Ωστόσο, η επικαιρότητα δεν αφήνει πολλά περιθώρια για παραπομπές στο παρελθόν. Εκείνη την ημέρα, τα κρούσματα του κορωνοϊού έσπαγαν ένα ακόμη ρεκόρ (το οποίο έχουμε αφήσει προ πολλού πίσω). Και παρόλο που δεν είχε ακόμη ανακοινωθεί η αναστολή της λειτουργίας των θεαμάτων, οι αριθμοί της πανδημίας έδειχναν προς τα εκεί, παρατείνοντας την αβεβαιότητα που έχει τσακίσει εδώ και οκτώ μήνες τον χώρο του θεάτρου. Ενα «σκηνικό» στο οποίο εναλλάσσονται τα αδιέξοδα, οι αγωνίες και η σύγχυση και που, για την Κατερίνα Ευαγγελάτου – την πρώτη γυναίκα καλλιτεχνική διευθύντρια του Φεστιβάλ, αλλά και το νεότερο άτομο που βρέθηκε ποτέ σε αυτή τη θέση – έφερε τη μεγάλη ανατροπή τους πρώτους μήνες ανάληψης των καθηκόντων της. Παράλληλα, έπεσε οριστικά η αυλαία στον «Αμλετ» που είχε σκηνοθετήσει, προ κορωνοϊού, στην ίδια σκηνή του Αμφι-θεάτρου όπου το 1991 ο Σπύρος Ευαγγελάτος είχε ανεβάσει το σαιξπηρικό δράμα.

«Αυτή η περίοδος ήταν και εξακολουθεί να είναι πολύ ταραγμένη. Η παράστασή μας, ο “Αμλετ”, μια δουλειά για την οποία είχαμε κοπιάσει πολύ και είχε για μένα μια ιδιαίτερη, συμβολική σημασία, κατέβηκε βίαια τον Μάρτιο και με τα νέα δεδομένα δεν θα μπορέσει ποτέ να ξανανέβει. Εχω μία πίκρα – το θέατρο θα κλείσει οριστικά, το κτίριο αλλάζει χέρια, οι συνεργάτες μας έμειναν στον αέρα. Μία παράσταση που συγκίνησε πάρα πολύ κόσμο και που είχε ακόμα πολύ δρόμο, περνά στο παρελθόν… Ταυτόχρονα, η πρώτη χρονιά που ανέλαβα το Φεστιβάλ συνέπεσε με αυτή την πρωτοφανή κατάσταση. Ολοι εδώ στην ομάδα ζήσαμε πολύ δύσκολες στιγμές. Είχαμε έτοιμο ένα πρόγραμμα που ανακοινώσαμε όταν η πανδημία στη χώρα μας ήταν ακόμη ελεγχόμενη και πιστεύαμε ότι έως τον Ιούνιο, άντε τον Ιούλιο, θα είχε περιορισθεί – δεν φανταζόμασταν ότι θα φτάναμε, σε παγκόσμιο επίπεδο, σε τέτοια καθολική απαγόρευση και «άρση» της ζωής. Από κει και πέρα, σχεδιάζαμε συνέχεια εναλλακτικές, διαφορετικά σενάρια που μέσα σε μια εβδομάδα ανατρέπονταν και έπρεπε να περάσουμε σε επόμενα… Μας πλήγωσε πολύ το ότι δεν καταφέραμε να υλοποιήσουμε όλα αυτά που είχαμε οραματιστεί, από την άλλη όμως νιώθουμε μεγάλη υπερηφάνεια που κρατήσαμε το Φεστιβάλ όρθιο. Ημασταν ένα από τα ελάχιστα τέτοιου βεληνεκούς πολιτιστικά γεγονότα παγκοσμίως και πήραμε εξαιρετικές κριτικές από εγχώρια και διεθνή Μέσα. Σας θυμίζω ότι στην Επίδαυρο είχαμε σε κάθε παράσταση 4.000 θεατές και 2.000 στο Ηρώδειο. Μιλάμε για μεγάλα θεάματα όπου τηρήθηκαν όλοι οι κανόνες ασφαλείας και δεν καταγράφηκε ούτε ένα κρούσμα».

Ετοιμο κατά 90% το πρόγραμμα του 2021

Μου λέει ότι το πρόγραμμα για το 2021 είναι, κατά 90% έτοιμο, όχι μόνο με τις παραστάσεις που αναβλήθηκαν πέρυσι, αλλά και με καινούργια πρότζεκτ που είχαν ήδη αρχίσει να σχεδιάζονται, πριν ξεσπάσει η πανδημία. Υστερα απ’ όσα μεσολάβησαν, έχει το ίδιο όραμα με αυτό που είχε πριν από 14 μήνες, όταν ξεκίνησε η θητεία της; «Αν και είναι περίεργο να μιλάει κάποιος για οράματα κάτω από αυτές τις συνθήκες, το όραμα βεβαίως εξακολουθεί να υπάρχει. Μπορώ να πω μάλιστα ότι αναπτύχθηκε και εμπλουτίστηκε ακόμη περισσότερο. Ξέρετε, όλο αυτό που προηγήθηκε ήταν για εμάς ένα πολύ δύσκολο τεστ που περάσαμε με επιτυχία. Σαν να κάνεις σπριντ σε Μαραθώνιο. Κάτι που μας δίνει δύναμη για το μέλλον. Οφείλουμε να μείνουμε ενεργοί, ο ρόλος μας στην κοινωνία μάς το επιβάλλει».

Το καλοκαίρι, το υπουργείο Πολιτισμού θεσμοθέτησε το πρόγραμμα «Ολη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός». Υπήρξαν αρκετοί, από τον χώρο του θεάτρου, που το θεώρησαν κόντρα στο Φεστιβάλ Αθηνών. Δεν συμφωνεί με αυτήν την άποψη που διακινήθηκε, κυρίως ως inside story, μεταξύ των ίδιων των καλλιτεχνών. «Δεν το νιώσαμε καθόλου ανταγωνιστικό ως προς τη δική μας δουλειά. Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό, σε άλλο πλαίσιο, άλλο ύφος, με μικρά πρότζεκτ και, κυρίως, για αρχαιολογικούς χώρους. Νομίζω ότι ο στόχος του υπουργείου και της υπουργού προσωπικά ήταν, μέσα σε αυτές τις πολύ δύσκολες συνθήκες, να βρεθεί άμεσα τρόπος να ανατεθεί έργο σε καλλιτέχνες. Εφόσον υπάρχει η πρόθεση το πρόγραμμα αυτό να διευρυνθεί, οι συνθήκες προετοιμασίας θα είναι σίγουρα ευνοϊκότερες. Σε μια περίοδο ιδιαίτερα δύσκολη για το ελληνικό καλλιτεχνικό δυναμικό, δράσεις που θα σχεδιάζονται από το κράτος με τρόπο ολοκληρωμένο, εύλογες αμοιβές, έγκαιρο προγραμματισμό και τη δυνατότητα δημιουργικής εμπλοκής ευρείας γκάμας επαγγελματιών είναι όχι απλώς ευπρόσδεκτες αλλά και επιβεβλημένες».

Συζητάμε για τις οριακές καταστάσεις στις οποίες έχουν φτάσει οι άνθρωποι που δουλεύουν στο θέατρο λόγω των επιπτώσεων της πανδημίας, για τον μεγάλο θυμό των καλλιτεχνών απέναντι στη διαχείριση εκ μέρους της κυβέρνησης και του υπουργείου, αλλά και για τα χρόνια προβλήματα του χώρου που έφερε στην επιφάνεια αυτή η κρίση. «Οταν βρίσκεσαι μπροστά σε μια τέτοια λαίλαπα, όλα γίνονται εχθρικά. Σε αυτό το κλίμα γίνανε πολλές επιθέσεις, δίκαιες και άδικες, παθογένειες ετών εξερράγησαν μέσα σε μία συνθήκη που δεν είχε τίποτα το φιλικό, τίποτα το δημιουργικό, τίποτα το αισιόδοξο. Οι καλλιτέχνες στο Θέατρο, τον Χορό, τη Μουσική είμαστε, ούτως ή άλλως, επί ξύλου κρεμάμενοι. Κάθε τρεις – τέσσερις μήνες ψάχνουμε δουλειά, καταθέτουμε προτάσεις, δεν έχουμε σταθερότητα. Οι κυβερνήσεις για χρόνια δεν έχουν ασχοληθεί σοβαρά με τον Πολιτισμό. Αλλά και εμείς οι καλλιτέχνες δεν έχουμε διεκδικήσει επιτυχώς ένα ολοκληρωμένο επαγγελματικό πλαίσιο τόσο σε επίπεδο εκπαίδευσης όσο και σε επίπεδο άσκησης του επαγγέλματός μας και κατοχύρωσης των πνευματικών μας δικαιωμάτων».

Παραδέχεται μεν ότι τα προβλήματα του χώρου δεν γίνεται να λυθούν μέσα σε έναν χρόνο, αλλά η ένταση της φωνής της ανεβαίνει όταν μιλάει για την αναστολή των επιχορηγήσεων επί υπουργίας Παύλου Γερουλάνου (τις επανάφερε, σε μικρότερη κλίμακα, η Λυδία Κονιόρδου). Της θυμίζω ότι εκείνη την εποχή – το 2011 – ήμασταν στην αρχή της οικονομικής κρίσης. «Ναι, αλλά έτσι πέθανε ένας ολόκληρος τομέας οραματικού θεάτρου. Και μαζί του η έρευνα, ο πειραματισμός, ο πολυετής προγραμματισμός. Από τότε άρχισε η τρομερή φθορά στις επαγγελματικές συνθήκες και οι εκπτώσεις στην ποιότητα. Θυμηθείτε τους θιάσους και το ρεπερτόριο του Βογιατζή, της Αρβανίτη, του Αμφι-θεάτρου, του Θεάτρου Τέχνης, του Αντύπα, του Αμόρε, του Μιχαηλίδη, του Νικηφόρου Παπανδρέου στη Θεσσαλονίκη και τόσων άλλων… Θεωρώ ότι είναι απαραίτητο να τεθεί το θέμα των επιχορηγήσεων σε νέα βάση, διετούς και τριετούς προγραμματισμού, αλλά και με τη δυνατότητα επιχορήγησης μεμονωμένων έργων».

Οι επιχορηγήσεις αναβάθμισαν το θέατρο

Πιστεύει ότι είναι απαραίτητη – σε κανονικές βεβαίως συνθήκες – η οικονομική στήριξη του θεάτρου από το κράτος; «Απολύτως. Δεν υπάρχει μεγάλο θέατρο στην Ευρώπη που δεν επιχορηγείται από το κράτος με κάποιον τρόπο. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, μια θεατρική σκηνή μπορεί να λάβει επιχορήγηση και από τον δήμο (αν είναι δημοτική) και από το κρατίδιο και από το κεντρικό υπουργείο Πολιτισμού. Οι αθηναϊκοί θίασοι θα μπορούσαν να επιχορηγούνται και από τον Δήμο Αθηναίων και από την Περιφέρεια Αττικής ώστε να μην πέφτει όλο το οικονομικό βάρος στο υπουργείο. Με απόλυτη, βέβαια, διαφάνεια και έλεγχο στη διαχείριση των χρημάτων από τα σχήματα». Κάνοντας μια αναδρομή, συμφωνούμε ότι από αυτήν τη – δαιμονοποιημένη κατά καιρούς – πολιτική των θεατρικών επιχορηγήσεων αναβαθμίστηκε το ελληνικό θέατρο. «Αυτές οι λαμπρές προσωπικότητες του θεάτρου που, τότε, μπορούσαν και διατηρούσαν δικούς τους χώρους δεν είχαν επιχειρηματία πίσω τους. Ζούσαν από τα εισιτήρια και τις κρατικές επιχορηγήσεις. Γι’ αυτό και έκαναν έρευνα, έκαναν ρεπερτόριο, ανέβαζαν ποιοτικές παραστάσεις χωρίς καμία έκπτωση, παρουσίαζαν άγνωστα έργα με σπουδαίους θιάσους, σκηνογράφους, συνθέτες κ.λπ. Δεν ανέβαζαν blockbusters με τηλεοπτικούς ηθοποιούς. Εκείνες οι σκηνές έκαναν δουλειά Εθνικού Θεάτρου. Επιτελούσαν έργο παιδείας και ευρύτερης καλλιέργειας της κοινωνίας. Χρειαζόμαστε να έχουμε σωστές συνθήκες για να κάνουμε καλά τη δουλειά μας. Το δυναμικό μας είναι αυτή τη στιγμή εξαιρετικό».

Της αναφέρω, πάνω στην κουβέντα, την περίπτωση να παραταθεί η τωρινή κατάσταση (που, όπως λέει η ίδια, πλήττει πυρηνικά τις παραστατικές Τέχνες) για ένα – δυο χρόνια ακόμη και μόνο στο άκουσμα αυτής της προοπτικής σηκώνεται, μεταξύ αστείου και σοβαρού, και πίνει νερό από την ταραχή της. Μιλώντας για την πιθανότητα να χάσει σιγά σιγά το κοινό την ανάγκη επαφής με το θέατρο, να το αντικαταστήσει ας πούμε το live streaming, η θέση της είναι κατηγορηματική. «Σε καμιά περίπτωση. Είδα με τι λαχτάρα έρχονταν ο κόσμος στις παραστάσεις του Φεστιβάλ που καταφέραμε να κάνουμε. Και βλέπω πόση λαχτάρα έχει και τώρα. Για το κοινό, γενικά για τους ανθρώπους, είναι ψυχική έλλειψη το να μην έχουν την εμπειρία της Τέχνης στη ζωή τους. Θα τους κοστίσει ψυχικά, πνευματικά. Η ζωή δεν αντέχεται χωρίς την Τέχνη».

Κόρη του Σπύρου Ευαγγελάτου και της Λήδας Τασοπούλου, εγγονή του σπουδαίου μουσουργού Αντίοχου Ευαγγελάτου, θα μπορούσε να ασχοληθεί με κάτι άλλο εκτός από το θέατρο; «Σίγουρα παίζει πολύ μεγάλο ρόλο το σπίτι στο οποίο γεννιέσαι και αισθάνομαι πολύ τυχερή που γεννήθηκα σε αυτό το σπίτι. Από πολύ μικρή, από το Δημοτικό, το θέατρο και η λογοτεχνία ήταν η κλίση μου. Αλλά υπήρχε κάτι πέρα από την κλίση. Υπήρχε η έλξη. Σαν όλο αυτό να ήταν μοιραίο… Μεγάλωσα με ισχυρό πρότυπο και μάνας και πατέρα. Και μου αρέσει να τους αναφέρω δίπλα δίπλα γιατί χαρακτηριστικά και των δύο διαμόρφωσαν, σε μεγάλο βαθμό, τον τρόπο με τον οποίον σκέφτομαι». Και την όψη, προσθέτω, αφού έτσι που, λόγω μάσκας, «συνομιλεί» μέσω του βλέμματος, θυμίζει έντονα τη μητέρα της. «Η Λήδα ήταν μία πολύ ισχυρή προσωπικότητα, ένα πολυτάλαντο πλάσμα που, κατά τη γνώμη μου, αδικήθηκε ως προς την αναγνώρισή της επειδή ήταν γυναίκα του Ευαγγελάτου. Και όσο περνούν τα χρόνια από τον θάνατό της – φέτος έκλεισαν 15 – το βλέπω αυτό όλο και πιο καθαρά».

Η έμπνευση είναι προσωπική υπόθεση

Μέσα σε αυτά τα 15 χρόνια έχασε επίσης τον πατέρα της, τον αδελφό της και, πριν από λίγους μήνες τη γιαγιά της. Ηταν, για την Κατερίνα Ευαγγελάτου, οι απώλειες ερεθίσματα δημιουργίας; Ισχύει, τελικά, το κλισέ που συνδέει τα τραύματα με την καλλιτεχνική έμπνευση; «Η έμπνευση μπορεί να ξεκινήσει από ένα τραύμα, μπορεί να ξεκινήσει και από μια υπέροχη βόλτα στη θάλασσα κρατώντας το χέρι του αγαπημένου σου. Θα ήταν κουτό να πει κανείς ότι πρέπει να υποφέρεις για να παραγάγεις έργο ή ότι, για να παραγάγεις έργο, πρέπει να ζεις σε ένα υπέροχο σπίτι με θερμαινόμενο πάτωμα. Είναι πολύ προσωπικό από τι εμπνέεται ο καθένας ή σε τι θέλει να πάει κόντρα ή τι απωθεί και μέσα από αυτό δημιουργεί. Μπορεί να ωθείται από κάτι αρνητικό, όπως το ότι δεν αντέχει να μείνει μόνος του στο σπίτι και θέλει να δουλεύει συνέχεια. Ο καθένας κινείται από διαφορετικές δυνάμεις». Δυνάμεις που συμφωνούμε ότι πρέπει να διατηρήσουμε εντός μας αυτήν την εποχή που μοιάζει με φάρσα της πραγματικότητας.