Στη Θεσσαλονίκη το 1995

Η φωτογραφία την οποία θα σχολιάσω προέρχεται από συλλογή του Μιλτιάδη Πολυβίου και τα πρόσωπα τα οποία διακρίνονται, ξεκινώντας από τα αριστερά, είναι

ο Κλείτος Κύρου, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Ανθος Φιλητάς (Ανθιμος Χατζηανθίμου), ο Γιώργος Καφταντζής και ο Πάνος Θασίτης. Μαζί τους, η Νόρα Αναγνωστάκη. Η φωτογραφία είναι τραβηγμένη το 1995, όταν ο Αναγνωστάκης βαδίζει στα 70 του χρόνια. Τότε και επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη, μιαν εικοσαετία σχεδόν μετά από τότε που έφυγε για την Αθήνα (έφυγε το 1978 λόγω της καταστροφής του ακτινολογικού εργαστηρίου του από τον σεισμό). Ο Αναγνωστάκης φτάνει στη γενέτειρά του ύστερα από πρόσκληση του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του ΑΠΘ με σκοπό να παραβρεθεί σε τιμητική εκδήλωση για το έργο του, το οποίο έχει ολοκληρωθεί από καιρό, όπως, άλλωστε, έχει ολοκληρωθεί και η δοκιμιογραφική παραγωγή της Νόρας, της γυναίκας του.

Μια παρέα παλαιών φίλων, που είναι κάτι παραπάνω από φίλοι: αδελφοί εν όπλοις στις περιπέτειες της Αριστεράς, αλλά και στον λογοτεχνικό στίβο, που συνδέθηκε στενά με τις πολιτικές και τις ιδεολογικές τους πεποιθήσεις. Οι πέντε φίλοι και η Νόρα είναι γεννημένοι μεταξύ 1920 και 1930. Η νεώτερη μεταξύ τους είναι η Νόρα, αλλά όλοι ανήκουν στην πρώτη μεταπολεμική γενιά – γενιά που ξεπήδησε από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο, αφήνοντας ένα βαθύ αποτύπωμα της συγκλονιστικής της εμπειρίας στα βιβλία της: ποιητικά πρωτίστως, αλλά και πεζογραφικά, θεατρικά και κριτικά ή δοκιμιογραφικά (οι μεταφραστικές επιδόσεις αποτελούν ξεχωριστό κεφάλαιο).

Ας παρακολουθήσουμε τα πρόσωπα με τη σειρά της φωτογραφίας. Ο Κλείτος Κύρου μετέφερε συχνά στα ποιήματά του το πνεύμα διάψευσης της μεταπολεμικής Αριστεράς, στηλιτεύοντας μέσα από τους πάντοτε χαμηλούς και εσωστρεφείς του τόνους εκείνους που απομακρύνθηκαν αβρόχοις ποσί κατά την περίοδο του μεταπολέμου από οποιαδήποτε ηθική και πολιτική αξία. Την ίδια στάση επέδειξε και ο Αναγνωστάκης – αυτή, άλλωστε, είναι η ποιητική και πολιτική ηθική των πρώτων μεταπολεμικών για την οποία έκανε λόγο ο Δ.Ν. Μαρωνίτης: η ηθική που θα σφραγίσει, δίχως την παραμικρή παρέκκλιση προς την ηθικολογία, όλα τα μέλη της συντροφιάς.

«Γιατί οι μελλούμενοι ποιητές δεν ζούνε πια! Αυτοί που θα μιλούσανε πεθάνανε όλοι νέοι» λέει ο Αναγνωστάκης σε έναν πολυμνημονευμένο στίχο του. Ο Ανθος Φιλητάς δεν πέθανε νέος. Γύρισε σώος από την Τασκένδη, όπου έζησε ως πολιτικός εξόριστος με τη διαφορά πως αναγκάστηκε να θάψει εκεί, όπως ωραία το έχει διατυπώσει ο Πρόδρομος Χ. Μάρκογλου, το ποιητικό του σφρίγος – τη νεανική ορμή και δύναμη των ποιημάτων τα οποία δημοσίευσε κατά τη δεκαετία του 1930. Εμεινε να τα θυμάται και να τα υπενθυμίζει ακούραστα ο Αναγνωστάκης ενόσω είχε την πρόνοια να τα διασώσει και να τα επανεκδώσει τη δεκαετία του 1980 ο Φίλιππος Βλάχος.

Κορυφαίο στέλεχος της ΕΠΟΝ, θιασάρχης του Βουνού και ποιητής ο οποίος δεν έκρυψε ποτέ την επαναστατική και την αγωνιστική του διάθεση, ο Γιώργος Καφταντζής, που υπήρξε επίσης πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, εικαστικός, καθώς και συστηματικός αρθρογράφος σε εφημερίδες και περιοδικά, αποτελεί ταιριαστό μέλος της παρέας της φωτογραφίας. Και σίγουρα δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως ουδέποτε αρνήθηκε τους νεανικούς του προσανατολισμούς, παραμένοντας μέχρι το τέλος επί των επάλξεων.

Ποιητής, αλλά και κριτικός με μεγάλη εμβέλεια (στα νιάτα μου, όπως και αργότερα, παρακολουθούσα ανελλιπώς τα δοκίμια και τις κριτικές του), ο Πάνος Θασίτης συμμετείχε τα χρόνια της Κατοχής στη συντακτική ομάδα του φοιτητικού περιοδικού «Ξεκίνημα» με το ψευδώνυμο Νικόλας Νάρβας (αρχισυντάκτης του περιοδικού ήταν ο Αναγνωστάκης). Εκανε αρχισυντάκτης του περιοδικού «Λεύτερα Νιάτα» που εξέδιδε η ΕΠΟΝ. Από τον χειμώνα μέχρι και τις αρχές του καλοκαιριού του 1945, και σε συνεργασία με τον Αναγνωστάκη και τον Καφταντζή, εξέδωσε ένα άλλο περιοδικό, τον «Φοιτητή». Για την ποίηση του Θασίτη, είναι καλό να θυμηθούμε τον Αλεξ. Αργυρίου: «Ποιητικό τοπίο χαοτικό, καταρτισμένο με ανθρώπινες ύλες, που απορρίπτει ως περιττά συναισθήματα, εφήμερες εντυπώσεις και λυρικά ολισθήματα. Γραφή που γοητεύεται από το συγκεκριμένο. Τόνος κατηγορηματικός».

Η περιφορά μου στα πρόσωπα της φωτογραφίας θα ολοκληρωθεί με τη Νόρα Αναγνωστάκη, κριτικό της οποίας ο λόγος επηρέασε τα μάλα τις επόμενες γενιές, ανοίγοντας, μεταξύ άλλων, τον δρόμο για τη μελέτη της μεταπολεμικής υπερρεαλιστικής ποίησης, που χαίρει σήμερα αμέριστης παραδοχής. Η Νόρα και ο Μανόλης παντρεύτηκαν το 1956 στην Αθήνα και έναν χρόνο αργότερα μετακόμισαν οικογενειακά (μαζί με τον γιο τους Ανέστη) στη Θεσσαλονίκη, την οποία και εγκατέλειψαν οριστικά, όπως είδαμε, το 1978. Η Νόρα ήταν από τους βασικούς συνεργάτες του περιοδικού «Κριτική», που ταυτίστηκε με την πολιτική και την καλλιτεχνική ταυτότητα του Αναγνωστάκη. Εκεί η Νόρα ανέλαβε την επιμέλεια, τη μετάφραση και τις διορθώσεις κειμένων, ξεκινώντας εκ παραλλήλου να δημοσιεύει και τα δικά της δοκίμια. Συνεργάστηκε επίσης με τα περιοδικά «Ενδοχώρα», «Νέα Πορεία» και «Χρονικό». Το 1970, εν μέσω της δικτατορίας των συνταγματαρχών, συμμετείχε στην αντιδικτατορική έκδοση «Δεκαοχτώ κείμενα», ενώ την ίδια χρονιά άνοιξε το βιβλιοπωλείο «Βιβλιοθήκη» στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.

Σήμερα κανένας από τους συνδαιτυμόνες του τραπεζιού στη φωτογραφία δεν είναι εν ζωή. Τα χρόνια έχουν περάσει πολύ και δεν ξέρω να πω πόσοι από τους νεότερους μπορεί να έχουν έστω και την ελάχιστη εξοικείωση με τους φωτογραφημένους – είναι εντελώς άλλο ζήτημα αν τους έχουν υπόψη λόγω της δημόσιας ιστορικής εικόνας τους. Η ιστορία τους, πάντως, είναι εν μέρει και ιστορία της Αριστεράς και της λογοτεχνίας της, και μάλιστα μιας λογοτεχνίας η οποία έσπασε τα κανονιστικά δεσμά του κόμματος, για να οδεύσει προς μια πρωτόγνωρη ελευθερία.