«Το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι πιο κοντά στον Ντοστογέφσκι»

Το «Πέντε συν τρία» είναι το τρίτο μέρος της τετραλογίας σας, μετά το «Επτά μείον ένα» και το «Εξι επί δύο», εκεί όπου έχετε μεταφέρει την πλοκή και τους χαρακτήρες των μυθιστορημάτων σας από την Ευρώπη στη Σουηδία. Αυτό είναι θέμα μιας απλής γεωγραφικής μεταφοράς του σκηνικού ή μια ένδειξη σκεπτικισμού σας απέναντι στο δίλημμα «Ευρωπαϊκή Κοινότητα ή Σουηδία»;

Μπορεί να φαίνεται ένα βήμα πίσω από την ευρωπαϊκή αστυνομική σειρά με την ομάδα της Opcop, αλλά τελικά δεν είναι έτσι. Ηθελα να συρρικνώσω την προοπτική και να εστιάσω την ένταση και την αγωνία σε έναν μικρότερο κόσμο, στην ψυχολογία του εγκλήματος. Οπως όμως θα διαπιστώσετε στο βιβλίο, τα εγκλήματα είναι τελικά σε παγκόσμια κλίμακα, αλλά αναλύονται και παρατηρούνται με μια πιο περιορισμένη προοπτική. Αυτό αντανακλάται και στη συμπεριφορά των δύο κεντρικών χαρακτήρων, του Σαμ Μπέργερ και της Μόλι Μπλουμ. Καθένας τους δεν έχει τη δυνατότητα να δει τα γεγονότα με την οπτική του άλλου και κατά συνέπεια κανείς δεν μπορεί να εμπιστευθεί πλήρως τον άλλο.

Σαμ Μπέργερ και Μόλι Μπλουμ. Για πρώτη φορά επιλέγετε ένα ζευγάρι που διαδραματίζει κυριαρχικό ρόλο στην πλοκή των μυθιστορημάτων σας. Μπορείτε να εξηγήσετε τον λόγο γι’ αυτή την επιλογή και να περιγράψετε στοιχεία της προσωπικότητάς τους;

Ο Σαμ ξεκίνησε σαν ένας μάλλον κλασικός αστυνομικός. Ενας επιθεωρητής με προβλήματα στην προσωπική του ζωή, στις απόψεις του για τις γυναίκες και στην ίδια την εικόνα του. Ηταν σίγουρος για όσα συμβαίνουν στον κόσμο του μέχρι τη στιγμή που βρέθηκε απέναντι σε μια γυναίκα, που δεν μπορούσε να κατανοήσει, δεν μπορούσε να «ερμηνεύσει». Κι αυτό κλιμακώθηκε μέχρι του σημείου να αρχίσει να αμφισβητεί κάποια θεμελιώδη πράγματα στη ζωή του. Ο Σαμ είναι ο πρωταγωνιστής που βρίσκεται στο μονοπάτι της αλλαγής, ενώ η Μόλι είναι η ηθοποιός, που αλλάζει συνέχεια ρόλους. Αν κι εκείνη τελικά θα αναγκαστεί να αναθεωρήσει τη ζωή της.

Κατά τη γνώμη μου, τα μυθιστορήματά σας ακολουθούν, κατά μία ευρύτερη έννοια, τη σκανδιναβική σχολή, την αποκαλούμενη και Nordic noir. Μπορείτε να μας δώσετε κάποια χαρακτηριστικά, κάποια «συστατικά» της συνταγής;

Αν υπάρχει κατά μία ευρύτερη έννοια αυτή η σχολή, μπορεί να αναφέρεται κυρίως στο γεγονός ότι όλες οι ιστορίες τοποθετούνται γεωγραφικά στο βόρειο μέρος της Ευρώπης, πράγμα που μεταφράζεται σε χιόνι, σκοτάδι, σκληρό ρεαλισμό, και μάλιστα χωρίς να ξεφεύγουμε από την αλήθεια και τον τρόμο. Στη δική μου περίπτωση και με μια επιθυμία, μια ευχή καλύτερα, να επιστρέψουμε στα βασικά χαρακτηριστικά της κοινωνικής και ανθρώπινης ζωής.

Στην προηγούμενη επίσκεψή σας στην Αθήνα, πριν από δύο χρόνια, μου είχατε μιλήσει για τα σημαντικά προβλήματα της σουηδικής κοινωνίας. Τα περισσότερα αναφέρονται στα μυθιστορήματά σας. Πιστεύετε ότι ένας συγγραφέας πρέπει να φέρνει στην επιφάνεια τα κοινωνικά προβλήματα και να παίρνει θέση γι’ αυτά;

Η δουλειά μου ως αστυνομικού συγγραφέα είναι να κοιτάζω το κακό κατάματα. Αν αυτό αγγίζει και πολιτικά θέματα, ας είναι κι έτσι. Οσο πιο ξεκάθαρα φαίνεται αυτό, τόσο το καλύτερο. Η δουλειά του αστυνομικού συγγραφέα, κατά την προσωπική μου άποψη, είναι να μην παραβλέπει τέτοια θέματα, ανεξαρτήτως του κόστους.

Αρκετοί αστυνομικοί συγγραφείς υποστηρίζουν ότι το κλασικό αστυνομικό μυθιστόρημα έχει μετασχηματιστεί με την έννοια ότι η αυστηρά οριζόμενη αστυνομική πλοκή θεωρείται πλέον ξεπερασμένη. Το σύγχρονο αστυνομικό αποτελεί ένα νέο «είδος», το οποίο εμπλουτίζεται με ισχυρές αναφορές σε κοινωνικά θέματα, όπως η φτώχεια, η ανεργία, το Μεταναστευτικό, το trafficking, τα ναρκωτικά. Προσωπικά το αποκαλώ μονολεκτικά «αστυνομικοκοινωνικό» μυθιστόρημα. Ποια είναι η άποψή σας;

Νομίζω ότι το νέο αστυνομικό μυθιστόρημα είναι ένα μείγμα του κλασικού αστυνομικού με τη λογοτεχνία. Δεν πιστεύω ότι οι σύγχρονοι συγγραφείς ενδιαφέρονται σε τέτοιον βαθμό για τα όρια του «είδους» όσο οι αντίστοιχοι συγγραφείς την εποχή του κλασικού αστυνομικού μυθιστορήματος – όταν η απόσταση μέχρι την καλή λογοτεχνία ήταν εξ ορισμού από τη γη μέχρι τον ουρανό. Εχουμε καλύψει αρκετή από αυτή την απόσταση. Τα καλύτερα σύγχρονα δείγματα αστυνομικών χρησιμοποιούν τα καλύτερα στοιχεία της καλής λογοτεχνίας, χωρίς παράλληλα να θυσιάζουν τον υψηλό ρυθμό, την πολυπλοκότητα της πλοκής και την υψηλή ένταση και αγωνία. Οι κοινωνικές αναφορές και ερμηνείες των εγκλημάτων ανήκουν στο πεδίο της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας και της εγκληματολογίας, τομείς που δεν προσέλκυαν το ενδιαφέρον των εκπροσώπων του κλασικού αστυνομικού μυθιστορήματος – αλλά πολύ περισσότερο των συναδέλφων τους της καλής λογοτεχνίας, όπως συμβαίνει με το «Εγκλημα και τιμωρία» του Ντοστογέφσκι. Υπό αυτή την έννοια, το σύγχρονο αστυνομικό είναι πιο κοντά στον Ντοστογέφσκι παρά στον Αρθουρ Κόναν Ντόιλ.

Συμφωνείτε ότι το ζεύγος των May Sjowall και Per Wahloo είναι οι πρωτοπόροι του σημερινής σκανδιναβικής αστυνομικής σχολής; Οχι μόνο στο κομμάτι των ρεαλιστικών διαδικασιών αστυνομικής έρευνας (police procedural), αλλά και στην ισχυρή αναφορά στα κοινωνικά θέματα της εποχής τους. Θεωρείτε ότι έχετε επηρεαστεί από το έργο τους;

Εδώ και χρόνια τούς έχω χαρακτηρίσει «γονείς» των δικών μου αστυνομικών μυθιστορημάτων. Αν δεν υπήρχαν, πιθανότατα να μην είχα ακολουθήσει τον δρόμο του αστυνομικού συγγραφέα. Ο συνδυασμός υψηλού λογοτεχνικού στυλ, πολιτικής οργής, έξυπνης πλοκής με υψηλό ενδιαφέρον, έντονη αίσθηση χιούμορ και ιδιαίτερη ικανότητα δημιουργίας δυνατών, ζωντανών χαρακτήρων… Ολα αυτά τα χαρακτηριστικά τους είναι ακόμη ζωντανά μέσα μου.

«Mind game», «ανοιχτό τέλος». Ενας αυξανόμενος αριθμός αστυνομικών συγγραφέων προσπαθεί να προκαλέσει, ακόμα και να παραπλανήσει, τους αναγνώστες, ώστε να δώσουν τη δική τους ερμηνεία για το τέλος του μυθιστορήματος. Με άλλα λόγια, οι συγγραφείς αγαπούν να «παίζουν με το μυαλό» των αναγνωστών. Πώς σχολιάζετε αυτή την τάση;

Το συμβόλαιο του αστυνομικού μυθιστορήματος, που υπογράφουν ο συγγραφέας και ο αναγνώστης, προβλέπει ένα ξεκαθάρισμα, μια εξήγηση, ακόμα και την αλήθεια στο τέλος του μυθιστορήματος. Δεν πιστεύω ότι αυτό το συμβόλαιο μπορεί να καταστρατηγείται, γιατί έτσι το «είδος» κινδυνεύει με εξαφάνιση. Ωστόσο, υπάρχει κάτι που μπορεί να θεωρηθεί λίγο κουραστικό όταν μια υπόθεση κλείνει οριστικά, όταν τίποτε απολύτως δεν μένει πίσω αφού ο γρίφος έχει λυθεί. Κατά μία έννοια, αυτό μπορεί να σκοτώσει το βιβλίο. Από την αρχή της καριέρας μου, έχω προσπαθήσει να τιμήσω το συμβόλαιο συγγραφέα-αναγνώστη και παράλληλα να διατηρήσω κάποιον τύπο υπαρξιακού ερωτήματος ανοιχτό. Μπορείς να απαντήσεις στο ερώτημα «πώς θα τελειώσει η πλοκή», χωρίς ταυτόχρονα να απαντήσεις σε κάποιο υπαρξιακό ή πολιτικό ερώτημα, κρατώντας το βιβλίο ζωντανό, χωρίς να χρειαστεί «να το σκοτώσεις» στο τέλος. Αυτή η τάση είναι διαφορετική από το «ανοιχτό τέλος» ή το «mind game». Οταν σχεδόν όλα τα ερωτήματα της πλοκής έχουν απαντηθεί, υπάρχει χώρος για κάποια έκπληξη στο τέλος του βιβλίου, αρκεί αυτή να έχει κάποια αληθινή σημασία.

Οι λάτρεις των τηλεοπτικών σειρών παρατηρούν αρκετές ομοιότητες ανάμεσα στις τελευταίες και τα αστυνομικά μυθιστορήματα και υποστηρίζουν ότι σε μικρό ή μεγάλο βαθμό ακολουθούν παρόμοιες τεχνικές με στόχο να διατηρήσουν το ενδιαφέρον των θεατών-αναγνωστών. Συμφωνείτε;

Λόγω της αυξανόμενης ποιότητας των τηλεοπτικών σειρών, υπάρχει μια καινούργια σχέση, μια ανταλλαγή μεταξύ λογοτεχνίας και οθόνης. Εμείς σαν αστυνομικοί συγγραφείς μαθαίνουμε πολλά από τις σύγχρονες τηλεοπτικές σειρές, όπως εκείνοι μάθαιναν από εμάς τα προηγούμενα χρόνια. Υπάρχει όμως τελικά μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στη λογοτεχνία και στις τηλεοπτικές σειρές. Κι αυτή είναι η ανάγνωση. Η ανάγνωση είναι το πολυτιμότερο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε για να ανοίξουμε, να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Κανείς δεν ανοίγει τον δρόμο για εμάς, καμιά φωνή δεν μπορεί να επηρεάσει… Τα φιλοσοφικά ερωτήματα που δημιουργούνται από την ανάγνωση παραμένουν για όσο χρόνο επιθυμείς και οι εικόνες που βλέπεις είναι μόνο δικές σου. Συνεπώς, υπάρχει ακόμη μεγάλη διαφορά.

Εχετε παρατηρήσει, στη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, κάποια τάση για τη διαμόρφωση ενός «ευρωπαϊκού αστυνομικού μυθιστορήματος», με κοινά χαρακτηριστικά; Ενα νέο «είδος», που ακολουθούν νεότεροι αστυνομικοί συγγραφείς σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, πιο κοντά στη σύγχρονη σκανδιναβική σχολή από ό,τι σε κάποια άλλη αντίστοιχη ευρωπαϊκή;

Νομίζω ναι. Στην εποχή μας η διαφορά παρατηρείται ανάμεσα στους ευρωπαίους και στους αμερικανούς αστυνομικούς συγγραφείς. Οπως και στη μουσική ροκ, οι θεμελιώδεις διαφορές ήταν πάντοτε ανάμεσα στους Βρετανούς και στους Αμερικανούς. Αυτό τώρα δεν ισχύει. Αν θέλεις να έχεις πολιτικές αναφορές και να θίξεις εγκληματολογικά θέματα στη δική σου ήπειρο, δεν υπάρχουν μεγαλύτερα σύνορα από τον Ατλαντικό. Νιώθω πιο κοντά στη γαλλική, στη γερμανική, στη δανέζικη, στη σκωτσέζικη ή στην ελληνική αστυνομική σκηνή παρά στην αμερικανική. Μερικοί από τους μεγαλύτερους ήρωες της αστυνομικής λογοτεχνίας ανήκουν βέβαια στις ΗΠΑ, αλλά ποτέ δεν έχω νιώσει μεγαλύτερη απόσταση από αυτή την ήπειρο, που ωστόσο αγαπώ πραγματικά. Μετά τον Τραμπ και το Brexit, δεν έχω αισθανθεί ποτέ πιο Ευρωπαίος.