Μια αρχιτεκτονική για τον άνθρωπο, που ανοίγεται στο μέλλον

…και να σμίγει παλιές κι αναμμένες τροχιές

με το ροκ του μέλλοντός μας

Δ. Σαββόπουλος

Τον Νοέμβριο του 2014, ο πρώην αρχηγός ΓΕΝ, αντιναύαρχος Αποστολάκης, βράβευσε τον αρχιτέκτονα και ομότιμο καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Δημήτρη Φατούρο, σε μια συγκινητική επίσημη τιμητική τελετή, με αγήματα και φιλαρμονικές, για το Κλειστό Κολυμβητήριο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων που πραγματοποίησε την περίοδο 1956-1959. Στη συνέχεια ακολούθησε τιμητικό γεύμα στην ταβέρνα «Μαργαρώ», στην είσοδο της Σχολής, όπου ο Φατούρος από το 1952 που υπηρετούσε τη θητεία του, αλλά και όλη τη διάρκεια που επέβλεπε το συγκεκριμένο έργο, έτρωγε κάποια μεσημέρια. Ο ιδιοκτήτης της ταβέρνας Λάζαρος Χανιώτης, τον αναγνώρισε και έσπευσε να τον αγκαλιάσει παρουσία των είκοσι ένστολων αξιωματικών και συγκινημένος να δηλώσει ευθαρσώς ότι «κερνάει» όλους τους συνδαιτυμόνες προς τιμήν του, ξεπερνώντας τις δεοντολογίες και το πρωτόκολλο.

Διπλή η τιμή για τον Φατούρο, από την πολιτεία και έναν απλό άνθρωπο, για ένα έργο που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό, αποτελεί όμως ένα από τα σημαντικότερα του ελληνικού μοντερνισμού. Μελετήθηκε το 1956, όταν μετά τη θητεία του εκεί, εργάστηκε στην Υπηρεσία Τεχνικών Εργων του υπουργείου Ναυτικών και του ανέθεσαν να πραγματοποιήσει αυτή τη μελέτη, που για την εποχή της αποτελεί μια πραγματικά τολμηρή αρχιτεκτονική χειρονομία που παραδόξως εγκρίθηκε.

Ενα κτίριο στο τέλος της Λεωφόρου Χατζηκυριάκου στην Πειραϊκή, ανοιχτό στο κοινό, με καμπυλόμορφη κάλυψη, μεγάλο ύψος και κεκλιμένα υποστυλώματα. Ενα στατικό επίτευγμα με πρωτοφανή για την εποχή μεγάλα υαλοστάσια σε όλη στην πλευρά που βλέπει προς τη θάλασσα, που δημιουργούν την αίσθηση του εξωτερικού υπαίθριου χώρου, που τόσο μεγάλη σημασία έχει για το ελληνικό κλίμα και τον άνθρωπο. Μία δυναμική σχέση που αναδεικνύει το πόσο σοβαρή επίδραση έχουν ψυχολογικοί και αισθητικοί παράγοντες στην αρχιτεκτονική του εσωτερικού χώρου και στην όλη μορφολογία του έργου. Τον Μάιο του 2020, στο πλαίσιο της έρευνας με τίτλο «INNOVA Concrete» του προγράμματος Horizon 2020 της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το DOCOMOMO Iberico και με την ICOMOS, το Κλειστό Κολυμβητήριο διακρίθηκε για πρώτη φορά διεθνώς και αποτέλεσε ένα από τα 100 σημαντικότερα κτίρια από μπετόν σε όλη την Ευρώπη και ένα από τα πέντε που εκπροσώπησαν την Ελλάδα.

Σύγχρονο Διατηρητέο Μνημείο. Τον Σεπτέμβριο του 2020, μετά από πρωτοβουλία του αρχιτέκτονα Παναγιώτη Πάγκαλου, αναπληρωτή καθηγητή στο τμήμα εσωτερικής αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, που συνυπέγραψε ομάδα διακεκριμένων προσωπικοτήτων, το Κολυμβητήριο ανακηρύχθηκε ομόφωνα Σύγχρονο Διατηρητέο Μνημείο, από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) και το ΚΑΣ του υπουργείου Πολιτισμού. Πρόκειται για την πρώτη κήρυξη διατηρητέου έργου εν ζωή αρχιτέκτονα στην Ελλάδα. Η εξαιρετικά μεγάλη τιμή, σημειώνει ο Παναγιώτης Πάγκαλος, που αποδίδεται θεσμικά στο συγκεκριμένο πρόσωπο και στην αρχιτεκτονική σκέψη του, ανοίγει το πεδίο κρατικής αναγνώρισης σπουδαίων δημιουργών της εποχής μας και αποδεικνύει ότι η εμπιστοσύνη μας απέναντι στους θεσμούς και η στάση των αρμοδίων υπηρεσιών του υπουργείου Πολιτισμού προσφέρει καρπούς.

Διώροφη κατοικία στη Θεσσαλονίκη. Παράλληλα το αρχιτεκτονικό περιοδικό ΔΟΜΕΣ παρουσίασε στο πρόσφατο τεύχος του (154) την αναμόρφωση, που πραγματοποίησαν οι Divercity Architects, διώροφης κατοικίας που ο Φατούρος, την ίδια εποχή του κολυμβητηρίου, σχεδίασε για το ζεύγος Φιλώτα και Σοφία Καζάζη στο Πανόραμα Θεσσαλονίκης. (βλ. φωτ.) Είναι εντυπωσιακό ότι οι αρχιτέκτονες έχοντας σαν στόχο να ανταπεξέλθει το κτίριο στις σύγχρονες απαιτήσεις διαβίωσης, σεβάστηκαν και διατήρησαν τη δομή και τις όψεις του κτιρίου στο πλαίσιο τον αρχικού του σχεδιασμού. Πρόκειται για μια προσεκτική, λεπτομερώς επεξεργασμένη στρατηγική χειρισμού της μνήμης και της συνέχειας στο πνεύμα του μοντέρνου.

Το σημαντικό αρχιτεκτονικό έργο του Φατούρου εμπεριέχει την ξεχωριστή και ευαίσθητη στάση του για τον άνθρωπο, καθώς και τη συμπεριφορά του σαν πολιτικό πρόσωπο. Μια αρχιτεκτονική για τον άνθρωπο, που δεν διαταράσσεται, διαρκεί μέσα στον χρόνο και παράλληλα ανοίγεται στο μέλλον. Μια διαπίστωση που επιβεβαιώνεται τόσο στο δημόσιο κτίριο του Κολυμβητηρίου όσο και στην ιδιωτική μονοκατοικία στο Πανόραμα, από την επέμβαση των Diversity, που πραγματικά τη σεβάστηκαν και τη διατήρησαν, σε αντίθεση με τους μελετητές της επέκτασης της Εθνικής Πινακοθήκης που ανέτρεψαν τη μελέτη των Φατούρου – Μυλωνά και τελικά φαίνεται ότι τη βίασαν ανεπιστρεπτί.

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων, μαθητής του Δημήτρη Φατούρου εδώ και δεκαετίες