Ατενίζοντας το 1821

Υποθέτω ότι θα ήταν πολύ δύσκολο να βεβαιώσουμε ότι τα όσα συμβαίνουν σήμερα στη χώρα μας είναι μια απόπειρα ακύρωσης της Επανάστασης του 1821 και των πολιτικών αποτελεσμάτων που προέκυψαν από αυτή. Η σημερινή Τουρκία σε καμία περίπτωση δεν είναι η Οθωμανική Αυτοκρατορία των τότε χρόνων. Ακόμα λιγότερο μοιάζει η σημερινή Ελλάδα με τον τότε Ελληνισμό. Ο τελευταίος ήταν διάχυτος στον οθωμανικό χώρο – και όχι μόνο σε αυτόν – και συγκροτούσε πολύμορφη πολιτική οντότητα πολύ πριν από την ίδια την Επανάσταση. Στα πριν από το 1821 χρόνια ο Ελληνισμός είχε «φωτισμένους» ηγεμόνες και αντίστοιχες αυλές στις παραδουνάβιες χώρες, ενώ διέθετε αριστοκρατική ελίτ, είτε με τη μορφή των αρχόντων της οθωμανικής διοίκησης, των Φαναριωτών, είτε με τη μορφή αρχιερέων της Εκκλησίας, είτε με τη μορφή τοπικών προυχόντων, είτε με τη μορφή «ανθρώπων του πολέμου», αρματολών. Στον χώρο της οικονομίας ελληνικοί εμπορικοί οίκοι, μικροί ή μεγάλοι, παρακολουθούσαν από κοντά τις οικουμενικές εξελίξεις σε αυτόν τον αντιφατικό 18ο αιώνα – αιώνα των Φώτων, της ακμής του δουλεμπορίου και της πρώτης συσσώρευσης κεφαλαίου στον προθάλαμο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.

Εκείνο που ριζοσπαστικά χωρίζει τον τότε Ελληνισμό από τη σημερινή Ελλάδα είναι η βαθιά τομή του 1922-23, όταν, για πρώτη και μόνη φορά στη μακραίωνη ιστορία του Ελληνισμού, οι Ελληνες ταυτίστηκαν – σχεδόν – με την Ελλάδα. Βρέθηκαν μέσα από τα σύνορά της και όχι γύρω, κοντά ή μακριά από αυτά. Το 1821 απέχει έναν ολόκληρο αιώνα από αυτή την τομή, όσο ακριβώς απέχει και η δική μας εποχή από το ίδιο ορόσημο. Θα ήταν αφύσικο ανάμεσα στις δύο αυτές αναντίστοιχες ιστορικά πραγματικότητες να υπάρχει κοινή οπτική γωνία για τα μεγάλα συμβάντα της Επανάστασης και του Αγώνα της Ανεξαρτησίας.

Η αναντιστοιχία σφράγισε την ιστοριογραφία και την υποχρέωσε να αναλωθεί στο επιμέρους ασήμαντο ή στο ιδεοληπτικό. Ο «χαρακτήρας» της Επανάστασης απασχόλησε έντονα όσους ασχολήθηκαν με αυτήν, υποχρεώνοντάς τους να αντιπαρατεθούν ως προς το «εθνικό» ή το «κοινωνικό» της περιεχόμενο. Λες και χρειαζόταν ιδιαίτερη πνευματική προσπάθεια για να χαρακτηρίσει κανείς μια επανάσταση που δημιούργησε εθνικό κράτος ως «εθνική» ή για να πιστοποιήσει ότι μια επαναστατική ανατρεπτική διαδικασία δεν μπορεί παρά να έχει βαθύ κοινωνικό περιεχόμενο. Φυσικά, και το ένα και το άλλο μετρούμενα με τα μέτρα της εποχής και όχι προσαρμοσμένα σε προκρούστειες κλίνες μεταγενέστερων καταστάσεων και εποχών.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τα μεγάλα συνθετικά έργα με ερμηνευτικές φιλοδοξίες και απόπειρες άνθησαν στα μέσα του 19ου αιώνα, για να εκλείψουν προοδευτικά μετά την πολλαπλά γόνιμη δεκαετία του 1860. Εκτοτε η Ελληνική Επανάσταση είναι κάτι το απόμακρο, μια αντανάκλαση, ηρωική ή αντιηρωική κατά την εκτίμηση των όσων την αντικρίζουν μέσα από τους παραμορφωτικούς φακούς τής ολότελα ξένης, ως προς τα τότε διακυβεύματα, σημερινής εποχής. Η ανάδειξη πλούσιου αρχειακού υλικού και η σύγχρονη τεχνολογία που το κατέστησε πολύμορφα προσβάσιμο και αξιοποιήσιμο, αντί να επαναφέρουν στο προσκήνιο την ιστορική σύνθεση με το αναλυτικό και ερμηνευτικό της περιεχόμενο, ενίσχυσαν ακόμα περισσότερο τη συνήθη συλλεκτική μονομέρεια της αρχειοδιφίας. Οσο η τελευταία κατακτά τον χώρο τόσο λιγότερα καταλαβαίνουμε για τους μηχανισμούς του τεράστιου γεγονότος που είναι η Ελληνική Επανάσταση.

Κάτω από αυτούς τους αστερισμούς, τα μεγάλα ερωτήματα, οι ουσιαστικοί προσδιορισμοί των χαρακτηριστικών της Επανάστασης αλλά και του Αγώνα της Ανεξαρτησίας και της συνακόλουθης συγκρότησης του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους παραμένουν ανέγγιχτα. Ακόμα και οι κραυγαλέες αντιφάσεις με την εποχή της δεν απασχολούν την ακαδημαϊκή έρευνα. Τι σημαίνει, λόγου χάρη, ως ενδεικτικό ερώτημα, η απουσία – πλην ελαχίστων βραχύβιων εξαιρέσεων – εθελοντικών στρατευμάτων ή πολιτοφυλακών στο επαναστατικό ή πολεμικό γίγνεσθαι της Επανάστασης και του Αγώνα; Πολύ ασυνήθιστο αυτό για μια επανάσταση που μερικοί τη θέλουν «αστική».

Ποια οικονομία ανατροπής και πολέμου στήριξε αυτόν τον αγώνα; «Εκ του υστερήματος…» μας λέει πρόσφατο πόνημα. Ισως και να είναι έτσι, αν και, σε μια συγκριτική προσέγγιση, μια τέτοια διαπίστωση θα εξύψωνε την Ελληνική Επανάσταση ως μοναδικό φαινόμενο στην ιστορία της ανθρωπότητας και ολόκληρου του κόσμου. Μα δεν ζητούμε να καταλάβουμε. Τον «καλό, τον κακό και τον άσχημο» αναζητούμε στις πολύ ακαδημαϊκές και πλουσιοπάροχα χρηματοδοτούμενες σχετικές αναζητήσεις.

Τελικά η δυσπραγία γύρω από την εξέταση και την κατανόηση της Επανάστασης που συγκρότησε σε κράτος τη σύγχρονη Ελλάδα πολύ μικρή σχέση έχει με το «ακαδημαϊκό», σε οποιαδήποτε έκφραση του τελευταίου. Το ζήτημα είναι πολιτικό με τη βαθύτερη έννοια του όρου. Οι σημερινές ελίτ της χώρας και συνακόλουθα μεγάλο μέρος της κοινωνίας ολόκληρης έχουν βυθιστεί σε ένα τελματώδες υπόστρωμα που το τροφοδοτούν ανεξάντλητα τα οικονομικά, κοινωνικά, εθνικά, πολιτικά αδιέξοδα, μέσα στα οποία βυθίζεται η χώρα. Η ψυχολογία ίσως θα εξηγούσε – σε ευτυχέστερες και γι’ αυτήν εποχές – τη λειτουργία της παραίτησης και της εκτροπής προς τον λυτρωτικό αγνωστικισμό, στον οποίο επιδίδεται η άρχουσα τάξη. Σε τέτοιες περιστάσεις η εικονική πραγματικότητα είναι ο κανόνας. Και η τελευταία αυτή δεν έχει ανάγκη ούτε από γνώση ούτε από κρίση.

Ως πνευματικές ελίτ, ως πολιτικές ελίτ, ως κοινωνία αρνούμαστε να αντικρίσουμε το σήμερα. Θα ήταν υπερβολικό να ζητήσει κανείς μέσα σε αυτό το περιβάλλον τη σοβαρή εξέταση των όσων συνέβησαν στα χρόνια τα παλιά, στα χρόνια της δημιουργίας του κράτους, της πατρίδας μέσα στην οποία ζήσαμε και ζούμε.

Σε τελευταία ανάλυση, η πατρίδα αυτή δοκιμάζεται και ακυρώνεται, στην Κύπρο, στο Αιγαίο, στα νησιά, στις θάλασσες. Για επαναστάσεις να μιλούμε τώρα;

Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής και Κοινωνικής Ιστορίας στο ΑΠΘ. To βιβλίο του «Εισαγωγή στην Ελληνική Επανάσταση» μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διόπτρα