Τι είναι διερευνητικές;

Η είδηση ότι ο κύβος ερρίφθη, σηματοδοτώντας την επανεκκίνηση των διερευνητικών επαφών, προσδίδει μια αισιόδοξη νότα ότι η αποκλιμάκωση έχει ολοκληρωθεί, η εμπιστοσύνη έχει ή θα αποκατασταθεί και η επιλογή του διαλόγου έχει αντικαταστήσει την άσκοπη αντιπαράθεση. Η ειρηνική επίλυση ήταν για την Ελλάδα μόνιμος στόχος και για την Τουρκία είναι πραγματική διέξοδος. Ας σημειωθεί ότι η Τουρκία ουδέποτε εξέφρασε την επιθυμία διακοπής της διαδικασίας των διερευνητικών, ακόμη κι όταν η ΕΕ της έκλεισε την πόρτα της στα τέλη της δεκαετίας του 2000. Είναι σημαντικό ότι μια ελληνική πρωτοβουλία που έχει αφετηρία τα συμπεράσματα του Ελσίνκι του 1999 και με τους πρώτους εντατικών ρυθμών γύρους διερευνητικών επαφών, και με συνέχειά τους, τελικώς – μετά από μια δύσκολη αντιπαράθεση το καλοκαίρι – αναζωογονούνται.

Οι διερευνητικές επαφές/συνομιλίες είναι διάλογος. Πρόκειται για εμπιστευτικές συζητήσεις που δεν αποτελούν διαπραγματεύσεις, αλλά μια ad referendum ανταλλαγή απόψεων για την καλύτερη κατανόηση των αντιλήψεων εκάστης των πλευρών και για την αναζήτηση κοινού εδάφους, προς δρομολόγηση επίσημης διαπραγμάτευσης. Ο εμπιστευτικός και διερευνητικός, όχι επίσημα διαπραγματευτικός, χαρακτήρας των συζητήσεων δίνει μεγάλο εύρος και ευχέρεια σε ουσιαστική συζήτηση να ανταλλαχθούν με περισσότερη ελευθερία και χροιά διερεύνησης βουλήσεων απόψεις, γεγονός που κατοχυρώνει η ad referendum παραπομπή στην επίσημη αποδοχή της εκατέρωθεν πολιτικής ηγεσίας.

Διερευνώνται η δυνατότητα σύγκλισης ενός κοινού εδάφους προς δρομολόγηση μιας διαπραγμάτευσης αλλά επίσης και βουλήσεις για τη διαμόρφωση της ατζέντας, των αρχών που θα διέπουν τη διερεύνηση και τη διαπραγμάτευση, τη μεθοδολογία, τη διαδικασία. Επίσης αναζητείται ένα χρονοδιάγραμμα για την επίτευξη συμφωνίας, αλλά και η εναλλακτική λύση έναντι μιας αδυναμίας επίτευξης συμφωνίας. Ευλόγως διατυπώνεται το ερώτημα: δεν θα ήταν σημαντικό να έχει προσυμφωνηθεί ότι αν η διαπραγμάτευση δεν αποδώσει λόγω διαφωνίας των μερών, αν ληφθεί υπόψη ότι μπορεί να ακολουθούν διαφορετική προσέγγιση και μεθοδολογία οριοθέτησης, να υπάρχει από πριν η διέξοδος προς την τακτική διεθνή δικαιοσύνη; Η απάντηση είναι θετική εφόσον υπάρχει συναίνεση ότι η οριστική λύση του ζητήματος είναι το επιδιωκόμενο και από τις δύο πλευρές.

Ολα αυτά θα συμβούν στη διαπραγμάτευση, η οποία θα είναι κυρίως τεχνική αλλά πολιτικά θα έχουν προσυμφωνηθεί με μια κοινή δήλωση στο τέλος της διερεύνησης. Αλλο ερώτημα που προκαλείται είναι εάν μόνον αυτά θα αποτελέσουν την ύλη αυτής της προ-διαπραγμάτευσης, όπως αποκαλείται στη θεωρία η φάση των διερευνητικών επαφών. Η απάντηση εξαρτάται από τα παρεμπίπτοντα ζητήματα που σχετίζονται με την ύλη της διαπραγμάτευσης, από αυτά που είναι σε εκκρεμότητα, πρέπει να επιλυθούν σε αυτήν τη φάση και θεωρούνται προκριματικά της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ. Αναλόγως συνέβη και στο παρελθόν, με το ζήτημα της προηγούμενης, έστω επιλεκτικής, διεύρυνσης της αιγιαλίτιδας ζώνης ώστε να έχει διευκρινισθεί η περιοχή ανοικτής θάλασσας διαθέσιμη προς οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Διότι παρότι όλες οι θαλάσσιες ζώνες, τόσο η αιγιαλίτιδα, όσο και η υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ μετρώνται από τα σημεία βάσης των εκατέρωθεν αντικείμενων ή παρακείμενων ακτών, εν τούτοις το εξωτερικό όριο του βυθού ή της υγρής στήλης της αιγιαλίτιδας ζώνης είναι αντίστοιχα η αφετηρία του βυθού της υφαλοκρηπίδας ή της υγρής στήλης της ΑΟΖ, είναι δηλαδή αλληλένδετα. Στο ερώτημα εάν πρέπει να έχουν λυθεί τα προκριματικά αυτά ζητήματα πριν ξεκινήσει η κυρίως διαπραγμάτευση, η απάντηση είναι σαφώς και πρέπει. Ιδίως αν μετά την ολοκλήρωση της διαπραγμάτευσης με συμφωνία, υπό τις νέες συνθήκες, σύμφωνα και με τη νομολογία, δεν θα επιτρεπόταν η διεύρυνση της αιγιαλίτιδας ζώνης.

Οι διερευνητικές επαφές ως πρώτο βήμα έχουν αποκτήσει ειδική ορολογία στη διπλωματία μας με την Τουρκία, μέσο να ανταλλαχθούν απόψεις. Και στο  παρελθόν δόθηκε η ευκαιρία στις δύο αντιπροσωπείες να ανταλλάξουν απόψεις και ιδέες γύρω από τα θέματα με την απαιτούμενη σοβαρότητα και υπευθυνότητα που απέχει κατά πολύ από τις δηλώσεις αντιπαράθεσης. Οι αντιπαραθέσεις έχουν στόχο να προβάλουν διαμαρτυρία, διότι αντιδρούν σε μονομερείς δηλώσεις ή ενέργειες, ή να προβάλουν μονομερή ενέργεια προφανώς κατά παράβαση των κανόνων, ενώ στον διάλογο δεν υπάρχει πλειοδοσία σε τέτοιου είδους διαξιφισμούς, όσο υπάρχει ανάγκη συνεργασίας για τη λύση μιας δύσκολης εξίσωσης.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς