Οι καρτ-ποστάλ λένε ψέματα

Ολοι ξέρουμε ότι οι Γερμανοί είναι πειθαρχημένοι και υπακούουν στους νόμους. Οτι οι Σουηδοί έχουν αυξημένο αίσθημα κοινωνικής ευθύνης. Οτι οι Βρετανοί κρατούν την ψυχραιμία τους και κάνουν αγόγγυστα ό,τι πρέπει να γίνει. Οτι η Γαλλία είναι, πώς να το κάνουμε, το κέντρο του ραφιναρισμένου πολιτισμού. Και ότι οι Ελληνες δεν φημίζονται για τίποτα από τα παραπάνω.

Αλήθεια;

Η πανδημία του κορωνοϊού ήταν μια ευκαιρία για να ξαναγνωριστούμε, γενικώς: λόγω εγκλεισμού αναγκαστήκαμε να επανασυστηθούμε με τις οικογένειές μας, τους συγκατοίκους μας αλλά και τον εαυτό μας – μια δοκιμασία από την οποία άλλοι βγήκαμε ανακουφισμένοι και άλλοι όχι και τόσο, αλλά σίγουρα σε κάποιον βαθμό κερδισμένοι: γιατί ως γνωστόν η αυτογνωσία, η προσωπική μας γεωγραφία δηλαδή, ωφελεί. Πάντα ωφελεί να ξέρεις πού πατάς και πού βρίσκεσαι. Υπήρξε όμως, μέσα στη δίνη της πανδημίας, και μια άλλη διαδικασία επανα-γνωριμίας μας με μια άλλη ευρύτερη οικογένεια και μ’ έναν άλλονεαυτό: την Ευρώπη και τη χώρα μας μέσα στο ευρωπαϊκό πλαίσιο. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και αυτή και, τολμώ να πω, κάπως διασκεδαστική ως προς τις εκπλήξεις και αποκαλύψεις της. Κάτω από τα νέα δεδομένα και τους πρωτοφανείς περιορισμούς που επέβαλε η θανατηφόρα ασθένεια, στον νέο παγκόσμιο αυτό πόλεμο εναντίον ενός κοινού ιού – εχθρού, οι λαοί της Ευρώπης ξεπηδήσαμε από τις γνώριμες κορνίζες μέσα στις οποίες είχαμε κοκαλώσει και κρυσταλλοποιηθεί, αγνοήσαμε τους ρόλους μας και πρωταγωνιστήσαμε σε άλλους, αρκετά απροσδόκητους. Και αίφνης, εκείνα τα οικεία τοπία «εθνικών γνωρισμάτων» που ξέραμε ξεθώριασαν και πάλιωσαν σαν καρτ-ποστάλ που κανένας πια δεν χρησιμοποιεί.

Οι πειθαρχημένοι νομοταγείς Γερμανοί ξεχύθηκαν σε δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές – αρνητές των περιορισμών για την αποτροπή εξάπλωσης της πανδημίας (αρνητές των νόμων δηλαδή), χωρίς καμία προφύλαξη και με συνθήματα όπως «Η μεγαλύτερη θεωρία συνωμοσίας είναι αυτή της πανδημίας» και «Αντίσταση» (1/8/2020)· οι κοινωνικά συνειδητοποιημένοι και υπεύθυνοι Σουηδοί αντιμετώπισαν τον κορωνοϊό με ένα μείγμα κυνισμού και επιπολαιότητας τόσο μυστηριώδες όσο τα πιο δημοφιλή τους αναγνώσματα· οι φλεγματικοί, υπάκουοι Αγγλοι πλημμύρισαν τις παραλίες και τα πάρκα τους με αυτοκρατορική αδιαφορία για τις υποδείξεις και αναψοκοκκινισμένο πείσμα κατά οποιασδήποτε λογικής (25/6/2020, 20/8/2020). Στο ραφιναρισμένο Παρίσι οι οπαδοί της Παρί Σεν Ζερμέν που προκρίθηκε για τον τελικό του ποδοσφαίρου κατέκλυσαν τις μεγαλοπρεπείς λεωφόρους αγνοώντας κάθε στοιχειώδη οδηγία (18/8/2020). Και οι απείθαρχοι ανεξέλεγκτοι Ελληνες; Αυτοί είδαν, για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό, το όνομά τους να συνοδεύεται από τη λέξη «έκπληξη», η οποία αναφερόταν όχι στις δαντελένιες ακτές και γαλάζιες παραλίες της χώρας τους αλλά στην προφύλαξη, την τήρηση μέτρων, την οργάνωση, τη σωφροσύνη.

Τρελάθηκε ο κόσμος; Οχι ακριβώς. «Η Ευρώπη είναι σαν ένας κήπος που συγκεντρώνει τα πιο διαφορετικά λουλούδια, τα πιο αταίριαστα χρώματα» έγραφε το φθινόπωρο του 1929 ο Γιώργος Θεοτοκάς (1). «Διαφορετικούς τρόπους του αισθάνεσθαι και του σκέπτεσθαι εκδηλώνουν οι Λατίνοι, οι Αγγλοσάξωνες, οι Γερμανοί, οι Σλαύοι. Δεν ακούει κανείς την ίδια μουσική στις όχθες του Δούναβη, του Σηκουάνα, του Τάμεση. Κάθε νότα της ευρωπαϊκής συναυλίας μοιάζει να είναι μια παραφωνία και κάθε παραφωνία περιέχει νέες παραφωνίες. Στα Βρετανικά Νησιά παραφωνεί η Ιρλανδία. Η Αυστρία παραφωνεί ανάμεσα στους γερμανικούς λαούς. Στη Γαλλία ο Νότος διαψεύδει το Βορρά…». Ο Θεοτοκάς μιλούσε για την παραπλανητική ομοιογένεια με την οποία τείνουμε να ασβεστώνουμε χώρες, εθνικότητες, λαούς και περιοχές (οι ψυχροί Σκανδιναβοί, οι ψύχραιμοι Αγγλοσάξονες, οι θερμοί Μεσογειακοί κ.λπ.), για την παχιά μονοχρωμία που καλύπτει ενοχλητικές εξαιρέσεις, καθαρίζει από κουραστικές αμφιβολίες και εξασφαλίζει τις γνώριμες καθησυχαστικές καρτ-ποστάλ «εθνικών γνωρισμάτων». Αλλά και σήμερα, 91 χρόνια μετά, με τις διόδους επικοινωνίας ανάμεσα σε όλες αυτές τις χώρες, εθνικότητες, λαούς και περιοχές ορθάνοιχτες, μένουμε εν τούτοις έκπληκτοι ανακαλύπτοντας ότι όχι, οι χώρες δεν υπακούουν στους ρόλους τους, κολακευτικούς και μη, γιατί δεν υπάρχουν αυτοί οι ρόλοι.

Και αυτό είναι μια χαρά. Οχι επειδή ενθουσιαζόμαστε με την ανοησία της οποιασδήποτε «αντίστασης» απέναντι στην προστασία από μια θανατηφόρα αρρώστια, ούτε επειδή υιοθετούμε τον κυνισμό, τη σκληρότητα ή τη φαντασμαγορική συνωμοσιολογία που δημιούργησαν οι προηγούμενες δύσκολες δεκαετίες σύγχυσης και απόγνωσης – οι παράλογες και επικίνδυνες αντιδράσεις απέναντι στον κορωνοϊό δεν είναι φυσικά παρά το κακό σπυρί που έσπασε αποκαλύπτοντας προβληματικά κοιτάσματα δεκαετιών. Αλλά είναι μια χαρά επειδή η Ευρώπη είναι ζωντανή, ολοζώντανη, όπως ήταν πάντα. Φτιαγμένη από λαούς που μεταβάλλονται με τις εποχές τους, και ποτέ σε μονομπλόκ. «Μέσα σε κάθε χώρα της Ευρώπης υπάρχουν πολλές μικρές χώρες» έγραφε ο Θεοτοκάς στο υπέροχο αυτό βιβλίο, «η καθεμιά με την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της που ξεχωρίζει καθαρά από τη φυσιογνωμία του γείτονα. Κάθε επαρχία μιας ευρωπαϊκής χώρας έχει κάτι δικό της να μας πει, κάτι παλιό και κάτι σημερινό».

Και βέβαια πολλοί Γερμανοί (οι περισσότεροι ίσως) συνεχίζουν να είναι νομοταγείς, και το ίδιο υποθέτω ισχύει για την κοινωνική συνείδηση των περισσότερων Σουηδών, την ψυχραιμία των Βρετανών και την κομψότητα της αιώνιας Γαλλίας. Και ίσως και οι Ελληνες θα τηρούμε πάντα με μεγαλύτερη προσήλωση τα γλέντια και τα πανηγύρια μας από τους νόμους μας. Ζούμε όλοι σε περίοδο «Μεγάλης αναταραχής, θαυμάσιας κατάστασης» κατά το γνωστό απόφθεγμα του Μάο, και το να αναταράσσεται η υπακοή στους νόμους, η συνείδηση ατομικής και κοινωνικής ευθύνης, ακόμα και η κοινή λογική (που δυστυχώς, όπως ανακαλύπτουμε συνέχεια, μόνο κοινή δεν είναι) μπορεί να μην είναι θαυμάσιο αλλά είναι αναμενόμενο. Κάθε χώρα μας λέει τώρα κάτι δικό της, «κάτι παλιό και κάτι σημερινό» και μπορεί να νοσταλγούμε το παλιό και να γκρινιάζουμε για το σημερινό, αλλά δεν πειράζει: η γκρίνια πάντα χρειάζεται, ενώ η νοσταλγία είναι μόνο για εκείνες τις ώρες που κοιτάμε παλιές καρτ-ποστάλ χαμογελώντας και μετά τις κλείνουμε στο ράφι.

(1) Γ. Θεοτοκάς, Ελεύθερο Πνεύμα (1929), εκδ. της Εστίας

Η Καρολίνα Μέρμηγκα είναι συγγραφέας. Πρόσφατα βιβλία της: «Ο Ελληνας γιατρός» και «Ενα κρυφό μυστήριο» (εκδ. Μελάνι)