«Οι αρκούδες έψαχναν τροφή, δηλαδή εμάς»

Η ζωή είναι ωραία για όσους απολαμβάνουν τις διακοπές τους σε ένα νησί όπως η Υδρα. Εκεί όπου έχει επιβληθεί εξορία στα αυτοκίνητα και το πήγαινε-έλα στο μικρό λιμάνι του νησιού είναι η συμπύκνωση της απόλαυσης για τους παρατηρητές που κάθονται στα γύρω καφέ. Στον περίφημο «Πειρατή», κάτω από τη σκιά των οριζόντιων ιστίων από καμβά που αποτελεί το χαρακτηριστικό γνώρισμα σκίασης του νησιού, η συνάντηση με τον φυσικό Μιχάλη Τσαμαδό, διδάσκοντα στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου UCL, στο Τμήμα Γης και Επιστημών, είναι μια περιήγηση στο σήμερα. Στις αντιθέσεις του ξέγνοιαστου τρόπου ζωής του παρελθόντος με τις όλο και συχνότερες επισκέψεις διαφορετικών δεινών που επιδρούν στο περιβάλλον.

Ο απόγονος της ιστορικής οικογένειας των Υδραίων Τσαμαδού – Μπουντούρη κάνει μια άλλη ξενάγηση του πλανήτη. Μεταξύ παγωμένου ωκεανού, παρατήρησης του κόσμου από το ύψος των δορυφόρων που συλλέγουν δεδομένα για το κλίμα που αλλάζει και μαθηματικών μοντέλων με τα οποία οι σύγχρονοι εξερευνητές στον Αρκτικό Ωκεανό παρακολουθούν τις μεταβολές από το λιώσιμο των πάγων.

Μιλά για την ειδικότητά του στη ρεολογία (εκείνο το Ηρακλείτιο «τα πάντα ρει» είναι σημαντικό πεδίο της Φυσικής) πάνω στην οποία έκανε το διδακτορικό του. «Δεν είμαι από αυτούς τους φυσικούς όπως Φέιμαν που έκανε στο γκαράζ του συστήματα. Είμαι πιο πρακτικό, αφηρημένο μαθηματικό μυαλό, με πολύ θεωρητική Φυσική. Εκανα διδακτορικό στη ρεολογία σε ένα άμορφο σύστημα όπως το γυαλί μελετώντας τη σχέση “ροής /παραμόρφωσης”, για το πώς ρέει το γυαλί, πώς σπάει το γυαλί στο επίπεδο των ατόμων του. Η γιαγιά μου μού έλεγε το ρητό του Ηράκλειτου “τα πάντα ρει” και φαίνεται ότι αυτό που έκανα στο διδακτορικό μου ήταν σχετικό».

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΡΚΤΙΚΗ. Η ρεολογία τον έφερε πιο κοντά στους παγετώνες, να κοιτάζει τον Αρκτικό Ωκεανό από τον δορυφόρο. Μετά από χρόνια έρευνας τον περασμένο Οκτώβριο βρέθηκε σε ένα παγοθραυστικό στον Αρκτικό Ωκεανό με σκοπό να ακολουθήσουν τα ρεύματα των παγωμένων νερών στον Βόρειο Πόλο για πρώτη φορά στη διάρκεια του χειμώνα.

«Είμαι επιστήμονας στο UCL και μέχρι πρόσφατα υπήρξα κυρίως παρατηρητής καθώς η τεχνική πλευρά της δουλειάς μου περιλαμβάνει την παρατήρηση του πλανήτη από δορυφόρους που περιστρέφονται 700 χιλιόμετρα πάνω από τα κεφάλια μας. Μου δόθηκε πρόσφατα μια μοναδική πιστεύω ευκαιρία σε μια ζωή να συμμετάσχω στη μεγαλύτερη επιστημονική αποστολή στην Αρκτική, το MOSAiC. Ηταν για μένα η ευκαιρία να δω τον θαλάσσιο πάγο με τα ίδια μου τα μάτια και να περπατήσω πάνω στον παγωμένο ωκεανό. Στόχος της αποστολής ήταν η επανάληψη του ταξιδιού που πραγματοποιήθηκε πριν από 120 χρόνια από τον νορβηγό εξερευνητή Νάνσεν ώστε να ακολουθήσουμε και εμείς για έναν χρόνο το ρεύμα «αιχμάλωτοι» στον θαλάσσιο πάγο συλλέγοντας δεδομένα στον αέρα, τον πάγο και τον ωκεανό. Καθώς έβλεπα πολικές αρκούδες (μια μητέρα και τον μικρό της) να ψάχνουν για τροφή (δηλαδή εμάς) πλάι στο παγοθραυστικό μας, πάνω στην όλο και λεπτότερη μάζα πάγου του παγωμένου ωκεανού, θα έλεγα ότι άνοιξαν τα μάτια μου και μου έδωσαν μια νέα και πολύ πιο συγκεκριμένη προοπτική για τη δουλειά μου. Το ταξίδι αυτό πάνω στο ρωσικό παγοθραυστικό “Akademik Fedorov” μας πήγε από το Τρόμσο, βόρεια της Νορβηγίας στη Ρωσική άνω Αρκτική, σχεδόν στον Βόρειο Πόλο (135Ε, 86Ν). Ημουν ένας από τους 100 επιβαίνοντες ανάμεσα σε επιστήμονες, δημοσιογράφους, φοιτητές και συνεργάτες. Προφανώς ο μοναδικός Ελληνας και σίγουρα ο μόνος Υδραίος, γι’ αυτό και πήρα μαζί μου μια σημαία της Ελλάδος και μία της Υδρας για να βγάλω αναμνηστικές φωτογραφίες».

Είναι όμως σαφής από την αρχή της συζήτησής μας ότι το επιστημονικό του σκεπτικό δεν υποχωρεί σε συναισθηματισμούς κι έτσι η ερώτηση για το τι ένιωσε όταν είδε για πρώτη φορά την απέραντη χώρα των πάγων έλαβε μια ψύχραιμη απάντηση…

«Μοιάζει με παζλ από λεπτά κομμάτια πάγων 100 με 1.000 μέτρα μήκος. Αυτά τα κομμάτια παζλ με τη δύναμη του αέρα και των υδάτινων ρευμάτων κάτω από την επιφάνειά τους μετακινούνται με έναν πολύπλοκο τρόπο που είναι η ρεολογία ενός συστήματος που μοιάζει με την άμορφη οργάνωση κόκκων άμμου ή του γυαλιού. Με ενδιέφερε να ασχοληθώ με το κλίμα γιατί είχε μια ανθρώπινη διάσταση και είναι πλέον επίκαιρο. Ο πάγος στον Βόρειο Ωκεανό τον καλύπτει σαν μια κουβέρτα και τον απομονώνει. Αυτή η κουβέρτα προστατεύει επίσης και η μεταβολή της έχει σημαντικές επιπτώσεις στην κλιματική αλλαγή. Με τις εκπομπές μας σε διοξείδιο του άνθρακα, τις δραστηριότητες και την ενεργειακή μας σπατάλη έχουμε καταντήσει τα τελευταία 100 χρόνια να λιώνουν οι πάγοι. Θα έλεγα ότι ξηλώνεται αυτή η κουβέρτα και είναι σαν να ξυπνάς τον παγωμένο ωκεανό που βρίσκεται από κάτω της κοιμισμένος και ήρεμος, απομονωμένος από τη ζεστή ατμόσφαιρα και τους ανέμους που βρίσκονται από πάνω του. Ο σερ Ντάνγκαν Γουίνγκαμ είχε πει ότι είναι το πιο μεγάλο πείραμα που κάνουμε στη γεωφυσική ξυπνώντας τον Αρκτικό Ωκεανό. Οι ηλιακές ακτίνες περνάνε μέσα σε αυτόν όλο και περισσότερο και μέσω της αναστάτωσης των κυμάτων, οι πιο ζεστές υδάτινες μάζες του Ατλαντικού Ωκεανού φτάνουν και διαπερνούν τον παγωμένο ωκεανό. Κάθε χρόνο τον αλλάζουμε όλο και περισσότερο. Αρχικά με ενδιέφερε ως επιστημονικό πρόβλημα της μηχανικής των ρευστών και της ρεολογίας του πάγου. Ολο και πιο πολύ καταλαβαίνω ότι έχει επιπτώσεις στη φύση και στον άνθρωπο, επομένως δεν είναι δυνατό να το βλέπω μόνο ως μαθηματικό μοντέλο. Πρέπει να έχουμε λοιπόν έναν ρόλο που συμπληρώνει τα επιστημονικά μας καθήκοντα, πιο πολιτικό και ακτιβιστικό».

Αυτά τα δεδομένα που συγκεντρώνετε εσείς οι επιστήμονες είναι σαν να διαβάζετε το κείμενο της Φύσης και δίνετε μια αναφορά γι’ αυτό στον κόσμο.

«Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να μοιράζεις αυτή τη γνώση. Η προηγούμενή μου αντίληψη ήταν ότι οι επιστήμονες της Φυσικής είναι σαν τους χειρουργούς. Δεν εμπλεκόμαστε συναισθηματικά με το θέμα που μελετάμε, γιατί διαφορετικά δεν θα μπορούσαμε να το παρακολουθήσουμε. Αν ο χειρουργός σε κάθε επέμβαση σκεφτόταν όλα τα ψυχολογικά προβλήματα του ασθενή του δεν θα έκανε καλά τη δουλειά του. Δεν είναι καλό ή κακό για τον επιστήμονα να παραμένει αποκομμένος. Σε ό,τι έχει να κάνει με τις επιπτώσεις του κλίματος δεν νομίζω ότι ο επιστήμονας φέρει κάποια μεγαλύτερη ευθύνη. Εμείς μαθαίνουμε πρώτοι λόγω παρατήρησης και μελέτης των φαινομένων και δίνουμε στους δημοσιογράφους και τους πολιτικούς τα στοιχεία που έχουμε συλλέξει. Η πολιτική λοιπόν προέρχεται από τους πολίτες. Μετά τις συζητήσεις μου με τον Κρις Ράπλεϊ, τον ειδικό για παρατήρηση κλιματικής αλλαγής μέσω δορυφόρων, άλλαξα πλέον γνώμη. Εκείνος υποστηρίζει ότι πρέπει να επιδιώκουμε να επικοινωνούμε τα θέματα που αφορούν την κλιματική αλλαγή, να είμαστε συγκεκριμένοι και κατανοητοί στο ευρύ κοινό που δεν μπορεί να καταλαβαίνει την επιστημονική γλώσσα, αλλά ούτε αντιλαμβάνεται αυτά τα θέματα.

Τι επιπτώσεις έχει αυτό το «ξύπνημα» του Αρκτικού Ωκεανού;

«Αυτές πήγαμε να μελετήσουμε με την αποστολή Mosaic. Ηταν τόσο μεγάλη αυτή η εκστρατεία που μας έδωσε στοιχεία για να τα μελετάμε τα επόμενα είκοσι χρόνια. Είναι δύσκολο να πας στον Αρκτικό Ωκεανό γιατί δεν έχει μετεωρολογικούς σταθμούς. Είναι μια άγνωστη γη και έχουμε λίγα δεδομένα. Το ταξίδι που έκανα τον περασμένο Οκτώβριο, η πρώτη φάση της εκστρατείας, ήταν καταπληκτικό. Εμεινα πάνω στο ρωσικό παγοθραυστικό για έξι εβδομάδες για να βάλουμε διάφορα συστήματα πάνω στον πάγο για να μετράμε ατμοσφαιρικά δεδομένα. Για δέκα χρόνια μελετούσα τον πάγο αλλά δεν τον είχα δει. Η πρώτη φορά που είδα τον πάγο ήταν σημαντική στιγμή».

Πώς ένιωσες όταν είδες το απέραντο παγωμένο λευκό;

«Οταν μπήκαμε μέσα στον πάγο μία εβδομάδα αργότερα και ήμασταν περικυκλωμένοι από αυτόν ένιωσα παράξενα. Ο πάγος ως όγκος έχει μεγάλη δύναμη και βρισκόμουν στην καμπίνα μου, στα χαμηλά του παγοθραυστικού, οπότε στις δύο το πρωί άκουσα τον θόρυβο από αυτή την πίεση που ασκούσε ο πάγος στα τοιχώματα του σκάφους και έμοιαζε σαν δυνατός σεισμός. Το σώμα αισθάνεται πολύ έντονα τη δύναμη του πάγου. Και ύστερα ήταν οι πολικές αρκούδες. Από τη μία ήταν όμορφο να βλέπεις αυτά τα πλάσματα να ζούνε στο απέραντο πουθενά και από την άλλη ήσουν σε επιφυλακή και τις πρόσεχες επειδή τις έβλεπες να σε παρατηρούν με βλέμμα κυνηγού γιατί ήμασταν η τροφή τους».