Περί αλληλεγγύης

Τριών ειδών «ξινές» αντιδράσεις εκδηλώθηκαν με αφορμή την πανθομολογούμενα σημαντική συμφωνία της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την αντιμετώπιση του κορωνοϊού και την οικοδόμηση μιας πιο ισχυρής οικονομικής διακυβέρνησης. Η πρώτη, ανοιχτά εχθρική, προέρχεται από εκείνους που δεν πείθονται γιατί δεν θέλουν, ό,τι και να γίνει, να πεισθούν: αντι-ευρωπαϊστές, εθνικιστές, συνωμοσιολόγους, αρνητές κάθε είδους «λύσης». Η δεύτερη, επιφανειακή αλλά και ανιστόρητη, στηρίζεται σε γενικούς χαρακτηρισμούς, που υποτίθεται ότι αποτελούν πάγια χαρακτηριστικά της Ενωσης -πάντα αργεί, πάντα δείχνει μειωμένη αλληλεγγύη, πάντα κάνει συμβιβασμούς που θα έπρεπε να είχε αποφύγει και πάντα το τελικό αποτέλεσμα είναι κατώτερο των προσδοκιών – παρότι, αυτή τουλάχιστον τη φορά, συνέβησαν τα αντίθετα. Η τρίτη, και πιο έγκυρη, εστιάζει σε υπαρκτές αδυναμίες και προβλήματα της τελικής συμφωνίας, υποτιμώντας, ωστόσο, το συνολικό αποτέλεσμα και, κυρίως, την πολιτική δυναμική του. Ή – αυτή είναι κυρίως, στα μάτια μου, η μομφή που απαιτεί κάποιου είδους «απάντηση» – αντλώντας ακόμα και από τα θετικά στοιχεία δήθεν κρυμμένες στρεβλώσεις που προαναγγέλλουν – μετά από κάθε ευρωπαϊκό βήμα προόδου, πιάνουν δουλειά οι Κασσάνδρες – καταστροφές και πάντως απογοητεύσεις.

Βασικός εκπρόσωπος αυτής της τελευταίας «σχολής» είναι, στην Ελλάδα, ένας πολιτικός του οποίου έχει ενδιαφέρον να παρακολουθείς την επιχειρηματολογία – ει μη μόνον για να την αντικρούεις. Στο φύλλο της εφημερίδας Guardian της 24ης Ιουλίου, ο πρώτος υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ και νυν αρχηγός (άλλου) κόμματος, ανακαλύπτει τρία δομικά προβλήματα που καθιστούν στα (φιλοευρωπαϊκά, κατά τα άλλα) μάτια του τη συμφωνία της 21ης Ιουλίου «άλλο ένα βήμα προς τη διάλυση της ΕΕ». Τα στοιχεία αυτά είναι η συνέχιση της «τεράστιας λιτότητας», το από μακροοικονομική άποψη «νανώδες» ποσό του Ταμείου Ανάκαμψης και οι πολιτικές προϋποθέσεις για την απόδοση των ποσών στα κράτη-μέλη, που χαρακτηρίζονται «όνειρο κάθε ευρωσκεπτικιστή». Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι πρόκειται για διαστρέβλωση, ή παρανάγνωση, της πραγματικότητας. Αντίθετα από «λιτότητα», δίνονται πόροι στα κράτη, και μάλιστα κατά παράκαμψη όλου του ισχύοντος «πλαισίου της λιτότητας», για να επενδύσουν και να ανακάμψουν. Αντίθετα από τους υπολογισμούς του συγγραφέα, τα χρήματα από το Ταμείο ισοδυναμούν, για την Ελλάδα, με ένα ολόκληρο (επιπλέον) ΕΣΠΑ. Αντίθετα από «μνημονιακού τύπου conditionality», εγκαθιδρύεται ένας πολιτικού και διόλου απαγορευτικού τύπου έλεγχος κρατικών σχεδίων. Αλλά ακόμα και να ίσχυαν όλα αυτά, και πάλι δεν θα σήμαιναν «βήμα προς τα πίσω», ενόψει των συντριπτικά σημαντικότερων στοιχείων α) της ύπαρξης συμφωνίας, β) της δημιουργίας, για πρώτη φορά στην ιστορία της Ενωσης, κοινού χρέους ταγμένου σε κοινό σκοπό, γ) της ένταξης του ελέγχου διαχείρισης σε κοινούς πολιτικούς στόχους, με πρώτο μεταξύ αυτών την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής.

Το ζήτημα αυτό προσφέρει ίσως το καλύτερο παράδειγμα της σημασίας της συμφωνίας και της πολιτικής έννοιας της «αλληλεγγύης» σε επίπεδο Ενωσης. Γιατί τελικά το καθοριστικό κριτήριο δεν είναι αν μια συμφωνία είναι «τέλεια» -καμία συμφωνία, πόσο μάλλον μεταξύ 27 χωρών, δεν μπορεί να είναι τέλεια και καμία χώρα δεν θεωρεί το «γενικό καλό» ασύμβατο με τα συμφέροντά της – αλλά τι θα σήμαινε αν δεν κατορθωνόταν καμία συμφωνία ή αν εγκαταλείπονταν βασικά στοιχεία της. Και η συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα δεν ήταν «τέλεια», αλλά η διαφορά ανάμεσα στην εφαρμογή της και την εγκατάλειψή της, όπως έκαναν οι ΗΠΑ του Τραμπ, είναι η διαφορά ανάμεσα στον (δύσκολο) αγώνα επιβίωσης και τον (βέβαιο) αργό θάνατο – γι’ αυτό, μεταξύ άλλων, το αποτέλεσμα των φετινών αμερικανικών εκλογών είναι καθοριστικό για ολόκληρο τον πλανήτη. Την αλληλεγγύη της, προς τους πιο αδύναμους – χώρες και πολίτες – η Ευρωπαϊκή Ενωση την έδειξε με έμπρακτο, παρότι ατελή, τρόπο στις 21 Ιουλίου: μπορεί να μην έλυσε όλα τα προβλήματα της Ενωσης και να μην άλλαξε τον κόσμο (θυμηθείτε τον Ομπάμα), αλλά κατανόησε, συσπειρώθηκε και χάραξε έναν κοινό δρόμο. Που θέλει ασφαλώς βελτίωση, αλλά ούτε υπονόμευση ούτε ανατροπή.