Η μόνη μορφή αγώνα

Η συμμετοχή της Ελλάδας στους Βαλκανικούς Πολέμους είναι η σημαντικότερη προσπάθεια για την εθνική αποκατάσταση, μετά την Επανάσταση του 1821. Με θαυμαστή ομοψυχία, ιδιοφυή πολιτική και διπλωματική αντιμετώπιση, άρτια στρατιωτική προετοιμασία, γενναιότητα και αυτοθυσία, ο Ελληνικός Στρατός κατόρθωσε να ελευθερώσει το μεγαλύτερο τμήμα του υπόδουλου Ελληνισμού και διπλασίασε την ελληνική επικράτεια.

Ο Ελληνικός Στρατός των Βαλκανικών Πολέμων ήταν αναδιοργανωμένος, πειθαρχημένος και με υψηλό ηθικό, ριζικά μεταμορφωμένος σε σχέση με εκείνον του 1897. Για πρώτη φορά μετά την απελευθέρωσή της η χώρα αποκτά τακτικό Στρατό οργανωμένο και αξιόμαχο. Η θεαματική αυτή βελτίωση ήταν αποτέλεσμα της σκληρής εκπαίδευσης, του σύγχρονου οπλισμού, ακόμη και της ίδιας της στολής του που για πρώτη φορά ήταν προσαρμοσμένη στους χρωματισμούς του εδάφους (χακί). Ο βασικός σχηματισμός μάχης του Ελληνικού Στρατού ήταν η μεραρχία, που ήταν ελαφριά και σχετικά ταχυκίνητη.

Το δόγμα και ο προσανατολισμός του Στρατού είχαν αλλάξει ριζικά. Η αρχή της παθητικής αμύνης με τη γραμμική παράταξη των στρατευμάτων χωρίς καμία ιδέα ελιγμού, που είχε οδηγήσει στα καταστρεπτικά αποτελέσματα του 1897, αποτελούσε πλέον παρελθόν. Οι στρατηγικές αντιλήψεις περί του πολέμου, που αποσκοπούσε στην ταχύτατη εκμηδένιση του εχθρού διά συνδυασμένων επιθετικών ενεργειών, εφαρμόστηκαν σε μεγάλο βαθμό από το Ελληνικό Στρατηγείο. Η υιοθέτηση βέβαια του επιθετικού δόγματος ήταν αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, όχι μόνο στρατιωτικών αλλά και πολιτικών. Η επίθεση ήταν η μόνη μορφή αγώνα με την οποία θα ήταν εφικτή η πραγματοποίηση των εθνικών στόχων. Ταυτόχρονα, ήταν και δυνατή, εφόσον είχε δημιουργηθεί εκ των προτέρων ευνοϊκό στρατηγικό περιβάλλον για τη διεξαγωγή της. Το περιβάλλον αυτό ήταν αποτέλεσμα των συμμαχιών και της ικανοποιητικής κατάστασης του Στρατού μας.

Ο Ελληνικός Στρατός στην πορεία των Βαλκανικών Πολέμων δοκίμασε τις αντοχές του σε μάχες «εκ παρατάξεως» και εναντίον ισχυρά οχυρωμένων τοποθεσιών. Η καταστροφή των αντιπάλων με τον ταχύτερο τρόπο και η υιοθέτηση του άκρατου επιθετικού πνεύματος ήταν οι θεμελιώδεις αρχές στις οποίες στηρίχθηκε η μεταμόρφωση του Ελληνικού Στρατού.

Ταυτόχρονα, η όλη συγκρότησή του εξασφάλιζε στα δύο θέατρα επιχειρήσεων, Θεσσαλίας και Ηπείρου, την ενότητα διοίκησης, τη συγκέντρωση και την οικονομία δυνάμεων. Επίσης, ο αρχικός σχεδιασμός είχε τη μέγιστη δυνατή ασφάλεια, καθώς οι ενέργειες του Στρατού ήταν εξασφαλισμένες στα πλευρά (ανατολικά και δυτικά) λόγω της ύπαρξης της θάλασσας, στην οποία κυριαρχούσε ο Ελληνικός Στόλος.

Στις επιθέσεις που εκδήλωσε ο Ελληνικός Στρατός χρησιμοποίησε κατά κόρον την τακτική της μετωπικής επίθεσης, συγκεντρώνοντας δυσανάλογα μεγάλες δυνάμεις σε σχετικά στενά μέτωπα. Οι νίκες του Στρατού οφείλονται, κατά κύριο λόγο, στις παρακινδυνευμένες πρωτοβουλίες μεμονωμένων διοικητών, που ενεργώντας πέραν των διαταγών εκτέλεσαν επιδέξιους και αποφασιστικούς ελιγμούς στα πλευρά ή τα νώτα του εχθρού.