«Η λέξη “μνήμη” είναι μια καραμέλα»

Η υπομονή είναι η αρετή ενός ερευνητή που τον καταβάλλει ο πυρετός του αρχείου αναζητώντας να ανασύρει από τη λήθη πρόσωπα και γεγονότα του παρελθόντος που μας βοηθούν να κατανοήσουμε το παρόν. Αυτό και έκανε η ιστορικός τέχνης Μαριλένα Κασιμάτη όταν βρήκε τη φωτοτυπία από το χειρόγραφο κείμενο των «Αναμνήσεων» του Τσίλλερ. Η ίδια μετέφρασε το γερμανικό κείμενο, συμπλήρωσε την έκδοση με σπάνιες φωτογραφίες και πρόσφερε το εύρημά της προς ανάγνωση. Για να δούμε τον γερμανό αρχιτέκτονα στην άνοδο και στην πτώση του, να ελληνοποιείται, να εξελίσσεται καθώς επινοούσε κατασκευαστικές λύσεις, να δένεται με τον τόπο, να γνωρίζει τους ανθρώπους και να κρατά αποστάσεις όταν τα όρια της οικονομικής συναλλαγής χάνονταν σε σκοτεινές διαδρομές. «Οι Αναμνήσεις του Ερνστ Τσίλλερ» στη γερμανική γλώσσα δεν μπορούν να θεωρηθούν πλέον χαμένες. Η Μαριλένα Κασιμάτη καλύπτει το ερευνητικό κενό με τη δίγλωσση – εικονογραφημένη με σπάνιο υλικό – έκδοση.

Είναι προσφιλής ο Τσίλλερ στους ιστορικούς και στα μίντια;

Προσφιλής έγινε τελευταία. Γιατί όλοι οι καθηγητές της ουτοπικής μοντερνικότητας από το ’60 και ύστερα, επειδή ήθελαν να επιδείξουν – και δικαίως – τη δική τους δουλειά και νοηματοδότηση στο κτίριο και στην κατοικία, παραμέρισαν το hotel particulier του Τσίλλερ. Εβλεπα πριν από χρόνια το Μέγαρο Σταθάτου έτοιμο να γκρεμιστεί. Πριν περάσει στο Κυκλαδικό Μουσείο ήταν πρεσβεία της Λιβύης επί Καντάφι και όλες οι πορείες σταματούσαν εκεί. Δεν υπήρχε τότε η ματιά αναγνώρισης στον αρχιτέκτονα του κτιρίου. Στην πορεία της ιστορίας της τέχνης βλέπουμε βέβαια ότι και ο Ρέμπραντ αναγνωρίστηκε μετά τον 19ο, ή ότι ο Ελ Γκρέκο αναγνωρίστηκε λίγο πριν από τον εξπρεσιονισμό. Δεν είναι πάντα τα μάτια των ανθρώπων ίδια. Ο Τσίλλερ πήρε χρόνο ώσπου άρχισαν να με καλούν να τους δείξω στα Πολυτεχνεία το έργο του, γιατί δεν διδάσκεται. Υπάρχουν κτίριά του στην Αθήνα που όταν έκανα την έκθεση στην Πινακοθήκη, το 2009, δεν τα γνώριζαν. Φαίνεται ότι ήταν σωστό να γίνει αυτή η έκθεση. Ο επιμελητής έχει την υποχρέωση να αναδεικνύει τα αρχεία του τομέα τον οποίο εποπτεύει. Μετά από εκείνη την έκθεση το 2010 βρήκα το τετράδιο σε φωτοτυπία στο Αρχείο Καλλιτεχνών της Πινακοθήκης. Οι παλαιοί διευθυντές της Εθνικής Πινακοθήκης, Μαρίνος Καλλιγάς και Δημήτρης Παπαστάμος, συνέβαλαν στη γνώση μας και στη διάδοση του έργου του. Ηταν εκείνοι που διέσωσαν το αρχείο Τσίλλερ. Ωσπου να βγάλω νόημα από αυτά τα χαλασμένα μελάνια, μου πήρε χρόνο. Σκέφτηκα όμως ότι αξίζει τον κόπο να βγει το γερμανικό κείμενο.

Και δίνει ένα από τα νέα στοιχεία για τον αρχιτέκτονα των πρώτων ευρωπαϊκών κτιρίων που απέκτησε η Αθήνα του 19ου αιώνα. Ο Ερνστ Τσίλλερ ήταν χρεοκοπημένος όταν απεβίωσε το 1923 σε ένα γερμανικό πτωχοκομείο.

«Ο Τσίλλερ ως αρχιτέκτονας των γαλαζοαίματων είναι ένα μέρος της πραγματικότητας. Είναι και των μπακάληδων, των χασάπηδων, των μανάβηδων, καθώς βρίσκουμε να έχει χτίσει κατοικίες και εκκλησίες σε περιοχές έξω από τα Εξάρχεια, στη Νεάπολη, στα Βίλια, στην Πάτρα, στη Ζάκυνθο, στη Θεσσαλονίκη, στη Σύρο. Εχτισε παντού. Μετά την έκθεση στην Πινακοθήκη δεχόμουν τηλεφωνήματα για να πιστοποιήσουμε, για παράδειγμα, ότι στη Σαλαμίνα υπάρχει έργο δικό του. Εχουν γκρεμιστεί πάρα πολλά κτίριά του. Στη Βασιλίσσης Σοφίας, στην Κηφισιά… Οι “Αναμνήσεις” του δεν είναι αυτοβιογραφία. Είναι επιλεκτική αναφορά με εξέχοντα στοιχεία. Π.χ. για το τι υπέστη όταν αποκάλυψε τις απάτες που ετοίμαζαν τα μέλη της επιτροπής ανέγερσης για το Ζάππειο. Ο Ζάππας έδινε τα εκατομμύριά του και τα μέλη της επιτροπής έβαζαν χέρι στις καταθέσεις των εργολάβων και μετά έλεγαν ότι ο Τσίλλερ έκλεψε τα υλικά για να μη φανεί η κατάχρηση. Αυτό είναι καινούργιο στοιχείο και μας το δίνει το γερμανικό κείμενό του».

Η ιστορικός τέχνης μιλά για τη σημαντική συμβολή του αρχιτέκτονα στον χώρο της ελληνικής αρχαιολογίας. «Στις “Αναμνήσεις” του ο Τσίλλερ υπογραμμίζει ταπεινά, δεν βγάζει μεγάλα θαυμαστικά γύρω από τα έργα του. Δεν ξέρω γιατί δεν αναφέρει τίποτα για το δημαρχείο της Σύρου που ήταν και από τα μεγάλα έργα του. Ωστόσο δίνει έμφαση στις αρχαιολογικές του έρευνες, αφού τον κατοχύρωσαν στην ελληνική κοινωνία. Γι’ αυτό βλέπουμε την επιμέλεια που δείχνει στις ανασκαφές του στο Παναθηναϊκό Στάδιο, στις αποτυπώσεις του στο Διονυσιακό Θέατρο, στη μελέτη του “Περί της αρχικής υπάρξεως των καμπυλώσεων του Παρθενώνος”, στις μετρήσεις που κάνει στη Βραυρώνα. Εκεί μάλιστα με πολύ χιούμορ κάνει τις αναφορές του για τη συνάντησή του με τους λήσταρχους».

Ο ΤΣΙΛΛΕΡ ΚΑΙ ΟΙ ΛΗΣΤΑΡΧΟΙ. Πρόκειται για το καλοκαίρι του 1868, όταν ο Τσίλλερ κάνει μια εκδρομή στις αρχαιότητες του Ραμνούντα. Ο ίδιος περιγράφει το περιστατικό: «Εξοπλισμένος με αντίσκηνο, κρεβάτι εκστρατείας και κουζινικά, υλικό σχεδίασης και όργανο μέτρησης, ξεκινήσαμε μέσω Μαραθώνα, όπου τη νύχτα λίγο έλειψε να μας φάνε τα κουνούπια ζωντανούς. Η ώρα τρεις το πρωί σηκωθήκαμε για να συνεχίσουμε την πορεία. Ο Χρήστος Πρωτόπουλος, ο οικονόμος μου, ο Σωτήριος, ο νυχτοφύλακάς μου, ένας αγωγιάτης με κάρο και μια σκύλα ανήκαν στην εκστρατεία. Επειδή η περιοχή δεν ήταν ασφαλής, είχα δώσει εντολή στους ανθρώπους μου να μην αναφέρουν το όνομά μου, αλλά να λένε ότι είμαι δημοδιδάσκαλος που κάνει αρχαιολογικές μελέτες. Είχα πάρει μαζί μου μια μετάφραση του Παυσανία, όπου διάβασα ότι στο αέτωμα του ναού της Αθηνάς θα υπήρχαν, μεταξύ άλλων, μορφές αλόγων. Σκάβοντας στον στυλοβάτη της ανατολικής πλευράς βρήκα θραύσμα από γόνατο αλόγου. Τι σύμπτωση! Κατασκηνωμένος πια για αρκετές μέρες, έτρωγα στο σχεδιαστήριό μου το μεσημεριανό – ταραμοσαλάτα και κοτόπουλο στη σούβλα – όταν, για δες ποιοι ξεφυτρώνουν ξαφνικά από το πουθενά! Καμιά δεκαπενταριά φουστανελάδες με καριοφίλια, πιο ρυπαροί και από τον νυχτοφύλακά μου τον Σωτήριο, με σακιά στους ώμους, και ο μεσαίος μού κάνει με θεατρικότατη πόζα μουγκρίζοντας: “Τι κάνεις εσύ εδώ; Εχεις τάχα μου άδεια να σκάβεις;”. Και εγώ, χωρίς να το κουνήσω από το φαγητό μου, απαντώ στο ίδιο ύφος: “Και ποιος είσαι τάχα μου εσύ που θες να μου το απαγορέψεις;”. Κι έτσι συνεχίστηκε η κουβέντα για κάμποσο. Στη συνέχεια, οι άλλοι, καμιά εικοσαριά βήματα πιο πέρα, κατέβασαν τα όπλα, άφησαν τα σακιά τους να πέσουν καταγής και κολάτσιζαν από μέσα ξερό ψωμί και τυρί. Δεν γύρεψαν ούτε νερό ούτε κρασί, παρόλο που είχαμε κι από τα δύο. Υστερα από δέκα λεπτά ανάπαυλας χάθηκαν σαν αλαφροπάτητα γίδια και σε λίγο έγιναν άφαντοι. Αυτός ήταν ο λήσταρχος Κίτσος με τα παλικάρια του…».

Πιστεύετε ότι ο Τσίλλερ μας έμαθε να φροντίζουμε την εικόνα των πόλεών μας;

Σε κάθε εποχή οι ειδικοί δίνουν απαντήσεις. Ο Τσίλλερ πάντως είχε παρατηρήσει ότι η Αθήνα έπασχε από λειψυδρία. Και πρότεινε λύσεις αφού προηγουμένως μελέτησε τους υπόγειους ποταμούς, τις οποίες όμως δεν έλαβαν υπόψη τους οι πολιτικοί της εποχής του. Είχε δώσει απάντηση και στο θέμα της σκίασης των δρόμων και είχε προτείνει «την Αθήνα με σκιάδιους οδούς». Μιλούσε για πέργκολες για να στεγάζουν τις οδούς Κοραή και Σταδίου βγάζοντας σχέδιο δημιουργίας σκιάς στο κέντρο της Αθήνας. Σκεφτόταν λύσεις σε πολυεπίπεδα προβλήματα όπως κάθε μοντέρνος επιστήμονας. Είναι όπως, θα έλεγα, ένας Κύρος Γρανάζης όταν έλυνε τα προβλήματα της μαρμαροτεχνίας στο εργοτάξιο της Σιναίας Ακαδημίας. Στο τέλος έκανε και ένα εργοστάσιο υαλουργίας στον Πειραιά μαζί με τον αδελφό του γιατί είχε δει ότι οι λαϊκές κατοικίες δεν είχαν τζάμια στα παράθυρά τους. Στη συνέχεια έκανε και εργοστάσιο τσιμεντοπλακιδίων επειδή ήθελε να πλακοστρώσει τα πεζοδρόμια της Αθήνας.

Μήπως επιδιώκουμε η αίγλη του παρελθόντος να είναι το κυρίαρχο συστατικό στη μνήμη μιας πόλης;

Αυτό το καθεστώς με τη μνήμη δεν μου αρέσει όπως επιβάλλεται σήμερα. Πολύ θα ήθελα οι συμπολίτες μας να έβλεπαν με την ίδια επιμέλεια και τι γίνεται γύρω τους στο παρόν και να εκφράζουν τη θετική ή αρνητική άποψή τους. Δεν μπορούν να αφήνουν τα διατηρητέα σπίτια τους να γκρεμίζονται και να καταστρέφονται ηθελημένα διότι δεν μπορούν να τα συντηρήσουν. Εχουμε ένα αθηναϊκό τοπίο με λεηλατημένα και κατεστραμμένα κτίρια που επιστρέφουν στη φύση από την οποία προήλθαν.

Να αφήσουμε λίγο αυτήν την ποιητικο-ρομαντική αλλά νεκρή κατά βάση αντίληψη και να πούμε ότι υπάρχει ανάγκη για μια ουσιαστική εικόνα της πόλης. Αδιαπραγμάτευτα θετική, χωρίς ζημιά και καταστροφή. Αν, για παράδειγμα, η γωνία σε αυτό το τραπέζι όπου καθόμαστε ήταν σπασμένη το μάτι σου θα έπεφτε εκεί. Η μνήμη, κατά τη γνώμη μου, είναι ια επιτήδευση χωρίς μεγάλο βάθος. Είναι μια καραμέλα αυτή η λέξη που δηλώνει μια ψευτοποιητική εμβάθυνση στα πράγματα χωρίς να δίνει κάποια λύση. Θέλω να βλέπω τη λύση και τη θετική πλευρά. Γιατί υπάρχουν δρόμοι όπως η οδός Σταδίου με τόσα καμένα κτίρια ακόμα; Εκεί δεν παίζει ρόλο αυτή η ποιητική αναφορά στη μνήμη, η οποία μένει διαρκώς μια κατεστραμμένη κατάσταση; Δεν θα χρησιμοποιούσα τη λέξη «μνήμη» λοιπόν, αλλά μια εγκληματική δραστηριότητα που έμεινε ατιμώρητη».