Μέμνησο των απόντων

Ο Ηρόδοτος, όπως μαθαίναμε στο σχολείο, διηγείται πως όταν οι Αθηναίοι κατέλαβαν και κατέστρεψαν τις Σάρδεις, ο Δαρείος, ο μέγας βασιλεύς, είχε δώσει εντολή σε έναν υπηρέτη του να του επαναλαμβάνει, κάθε πρωί, τη φράση: Μέμνησο των Αθηναίων. Δεν ξέρω ποιος θα μπορούσε να αναλάβει τον ρόλο, στη σημερινή Ελλάδα, να επαναλαμβάνει στους πολιτικούς αρχηγούς, ιδίως όταν πρόκειται να αντιπαρατεθούν στη Βουλή, μια αντίστοιχη υπόμνηση. Κάτι σαν «μέμνησο των απόντων ψηφοφόρων».

Θυμίζω: τον Μάρτιο του 2004 είχαν συμμετάσχει στις εκλογές κάτι περισσότερο από 7,5 εκατομμύρια πολίτες. Μια δεκαετία αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2015, εμφανίστηκαν στις κάλπες μόνον 5,5 εκατομμύρια. Και αυτά τα χαμένα 2 εκατομμύρια των ψηφοφόρων εξακολουθούν να αγνοούνται. Μόνο 200.000 επανεμφανίστηκαν στις τελευταίες εκλογές, του περασμένου Ιουλίου, όπου η συμμετοχή ήταν στα 5,7 εκατομμύρια. Πού χάθηκαν οι ψηφοφόροι; Κάποιοι έχουν μεταναστεύσει με το μεγάλο κύμα του brain drain. Μα οι περισσότεροι ανήκουν στη θλιμμένη πλευρά της δημοκρατίας, σ’ εκείνους που λένε πως δεν βρίσκουν νόημα στη συμμετοχή σε εκλογές, που πιστεύουν πως το παιχνίδι είναι στημένο εναντίον τους ή νιώθουν ότι όσα συζητούνται στη δημόσια σφαίρα, όσα λένε τα πολιτικά κόμματα, δεν τους αφορούν. Κι αυτοί δεν είναι παρά μία, η πιο σιωπηλή, από τις διαφορετικές εκφάνσεις της απογοήτευσης από τη δημοκρατία. Υπάρχουν και οι εκδοχές που αποτυπώνονται σε ψηφοδέλτια. Εμείς είχαμε το προνόμιο να τα μετρήσουμε εκ των πρώτων. Ακολούθησαν η Βρετανία του Brexit, η Αμερική του Τραμπ, η Βραζιλία του Μπολσονάρο, όλο το τόξο του λαϊκιστικού εθνικισμού στην Ευρώπη.

Για τις αιτίες του φαινομένου η συζήτηση είναι μεγάλη. Είναι το «άδειασμα» της μεσαίας τάξης, η μεγάλη διεύρυνση των ανισοτήτων, η «λατινοαμερικανοποίηση», όπως λέει ο Μάρτιν Γουλφ, των αναπτυγμένων χωρών της Δύσης, η οικονομική και κοινωνική πόλωση που εντείνεται. Πολλοί είχαν πιστέψει, όταν η προηγούμενη κρίση χτύπησε, το 2008, ότι το μοντέλο που είχε οδηγήσει εκεί θα επανεξεταζόταν, ότι μια νέα «σοσιαλδημοκρατική συναίνεση», σαν αυτή που κυβέρνησε τον κόσμο από το 1945 ως τις αρχές της δεκαετίας του ’70, θα επέστρεφε. Μα, όπως λέει και πάλι ο Μάρτιν Γουλφ, η προσδοκία διαψεύστηκε. Το ancient regime αναστηλώθηκε μέσω της κρατικής διάσωσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος και των πολιτικών λιτότητας. Στην πραγματικότητα, η άνοδος του λαϊκιστικού εθνικισμού σε όλον τον κόσμο – και καθ’ ημάς – ήταν μια στρεβλή απάντηση σε αυτή την αναστήλωση. Ο προστατευτισμός, ο «αντιελιτισμός», ο εθνικισμός τους, σε κάθε παραλλαγή του, από τον «πλουτολαϊκισμό» του Τραμπ ως τη μαραμένη νοσταλγία παλαιών εθνικών μεγαλείων του Μπόρις Τζόνσον, ως τον δήθεν ριζοσπαστισμό των δικών μας ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, στην πρώτη τους εκδοχή, κι ως τον αυταρχικό εθνικισμό ουγγρικής ή πολωνικής κοπής, ήταν η λάθος απάντηση σε ένα πραγματικό ερώτημα. Και οδηγήθηκε παντού σε παρόμοια αδιέξοδα και αποτυχίες. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπου οι εκπρόσωποι του ρεύματος βρέθηκαν στην εξουσία την ώρα της πανδημίας, η διαχείριση αποδείχθηκε αξιοθρήνητα και θανάσιμα καταστροφική.

Η πανδημία, όμως, και η πρωτοφανής οικονομική ύφεση που έρχεται ως «ουρά του κομήτη» θα μπορούσαν να είναι μια ευκαιρία ανασύνταξης. Ο Μάρτιν Σάντμπου έγραφε στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» για έναν «κεντρώο ριζοσπαστισμό», τύπου Ρούζβελτ και Νιου Ντιλ, που θα αλλάξει την τάξη του κόσμου. Θα θέσει την κοινωνική συνοχή ως προτεραιότητα έναντι της κοινωνικής πόλωσης, θα δημιουργήσει μια οικονομία «υψηλής πίεσης» με υψηλό ρυθμό δημιουργίας θέσεων εργασίας, θα μεταρρυθμίσει δραματικά το φορολογικό καθεστώς, θα άρει όλα τα φορολογικά αντικίνητρα στις προσλήψεις, θα ενισχύσει την κρατική παρέμβαση ώστε το «εργασιακό ρίσκο», που προκαλεί η ραγδαία τεχνολογική αλλαγή, να μετατεθεί από τον ίδιο τον εργαζόμενο στον εργοδότη και το κοινωνικό κράτος, θα αμβλύνει τις ανισότητες, θα αρχίσει να γεφυρώνει το χάσμα κέντρου – περιφέρειας.

Η συζήτηση, προφανώς, μας αφορά. Καθώς ανοίγει ο κύκλος της κατάρτισης ενός εθνικού σχεδίου για την απορρόφηση των 50 και κάτι δισ. από τα ευρωπαϊκά ταμεία, είναι ανάγκη να συνδεθεί η φιλοδοξία για εξωστρέφεια και ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας με την ανάγκη ίασης των κοινωνικών πληγών, ενίσχυσης της συνοχής, αναπλήρωσης του κενού που άνοιξε τα τελευταία δέκα και κάτι χρόνια (και – παράδοξο; – διευρύνθηκε στα χρόνια της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ) στον μεσαίο κοινωνικό χώρο.

Η πρόκληση είναι δύσκολη και σύνθετη. Μα στο πλάι της υπάρχει μία ακόμη αναγκαία προϋπόθεση, ώστε η δημοκρατία να ανακτήσει τους «απόντες μετόχους» της, τους χαμένους ψηφοφόρους. Να αλλάξει ο κυρίαρχος «τρόπος» της πολιτικής. Και ο λόγος των πολιτικών. Αυτή η αντίληψη πως η πολιτική είναι ένα αυτοαναφορικό παίγνιο μηδενικού αθροίσματος, όπου ο θάνατός σου είναι η ζωή μου και όπου «τα σκάνδαλα του άλλου» είναι το προνομιακό πεδίο της αντιπαράθεσης. Η δημοκρατία πρέπει να ελέγχει και να τιμωρεί τις παραβιάσεις των κανόνων της. Αλλά η καταγγελία σκανδάλων ως σημαία ευκαιρίας είναι άλλο πράγμα. Καταγγέλλω σκάνδαλα – κι έτσι αντικαθιστώ με την ευκολία της επιβολής τη βάσανο της αναζήτησης συναινέσεων. Καταγγέλλω τους καταγγέλλοντες – κι έτσι απαλλάσσομαι από τη βάσανο της αυτοκριτικής και συσπειρώνω τους πιστούς. Αδιαφορώντας αν, έτσι, πυκνώνω τις τάξεις των απόντων, εκείνων που πιστεύουν ότι όλα αυτά, απλώς, δεν τους αφορούν.