Ενας πανάρχαιος αστερισμός

Τη λέξη φετίχ δεν την είχα ποτέ σε υπόληψη, αφού παρέπεμπε συνήθως σε ερωτικές διαστροφές. Ετοιμαζόμουν λοιπόν να αποποιηθώ την πρόταση των «ΝΕΩΝ», την κατάσταση όμως έσωσε το Λεξικό Μπαμπινιώτη. Εκεί ως φετίχ αναφέρεται: 1. Το άψυχο αντικείμενο στο οποίο αποδίδονται υπερφυσικές ιδιότητες. 2. Οποιοδήποτε αντικείμενο έχει για κάποιον πολύ μεγάλη σημασία. Ενώ, κατά το ίδιο λεξικό, με τη λέξη φετιχισμός χαρακτηρίζεται «ο υπερβολικός σεβασμός, η τυφλή αφοσίωση…».

Ηρέμησα. Σε αυτούς τους γενικόλογους ορισμούς μπορούσε ασφαλώς να ενταχθεί και η όποια δική μου απάντηση. Ετσι, αντικείμενα ξεχωριστής σημασίας αποτελούν για μένα τα παλιά ρολόγια τσέπης, που το καθένα έχει τη δική του ομορφιά. Χρόνια τώρα τα αναζητούσα σε υπαίθριες αγορές και ύποπτα στέκια, στην Αθήνα και την Κωνσταντινούπολη, το Λονδίνο ή τις Βρυξέλλες. Τώρα πια, όμως, η πικρή αλήθεια είναι ότι η περίλαμπρη συλλογή μου αναπαύεται ταπεινωμένη σε μια θυρίδα τράπεζας. Θα έλεγα λοιπόν ότι δεν προσφέρεται – όπως κάθε σοβαρό φετίχ – για «τυφλή αφοσίωση».

Την απαίτηση του υπερβολικού σεβασμού ικανοποιεί, αντίθετα, κάποιο άλλο προσωπικό «φετίχ». Εννοώ έναν ταλαιπωρημένο αλλά πολύτιμο τόμο με τα ποιήματα του Καβάφη. Οι σελίδες του είναι πάντοτε έτοιμες να φωτίσουν, με τρόπο ανεπανάληπτο, στιγμές της Ιστορίας ή της ανθρώπινης διαδρομής. Οι στίχοι, για παράδειγμα, «Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα / που πρέπει / το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο Οχι / να πούνε» έχουν, σε πολλές περιπτώσεις, αποδείξει την αξία τους για μένα.

Κόμη της Βερενίκης. Είναι όμως καιρός να σταματήσω την περιδιάβασή μου και να εστιάσω στο αιώνιο και σημαντικότερο φετίχ. Εννοώ την Κόμη της Βερενίκης. Είναι ένας πανάρχαιος αστερισμός (στα λατινικά: Coma Berenices), που έδωσε όμως και τον τίτλο στο πρώτο βιβλίο του υπογράφοντος. Τον αστερισμό αποτελούν λίγες δεκάδες αστεριών με αμυδρή συνήθως φωτεινότητα. Προς την κατεύθυνσή του ωστόσο έχουν ανιχνευτεί χιλιάδες γαλαξίες. Ο πλησιέστερος σε μας, ο σπειροειδής γαλαξίας Μ64, έχει σκοτεινή υφή και ονομάζεται και «μαύρος οφθαλμός».

Την ύπαρξη πάντως του αστερισμού, που θα μας συνέδεαν στο μέλλον δεσμοί ακατάλυτοι, εγώ ο ασυγχώρητος αγνοούσα παντελώς. Πριν από 30 χρόνια, όμως, είχα μόλις τελειώσει ένα βιβλίο γύρω από τη δημιουργία του Σύμπαντος και της ζωής και αναζητούσα εναγωνίως τον τίτλο του. Τύχη αγαθή, έπεσε τότε στην προσοχή μου το έξοχο ποίημα «Βερενίκης Κόμη» του αλεξανδρινού ποιητή Καλλιμάχου. Η μετάφραση οφειλόταν στον σπουδαίο φιλόλογο και αρχαιολόγο Στυλιανό Αλεξίου, που αφιέρωνε μάλιστα το ποίημα στον υποφαινόμενο.

Καθώς θεώρησα ότι αυτό ήταν μια μεταφυσική υπόδειξη, η Κόμη της Βερενίκης κατέληξε να είναι και ο τίτλος του βιβλίου μου. Παράλληλα, άρχιζε και η πολυδιάστατη, συχνά απροσδόκητη, σχέση μου με τον αστερισμό και την ίδια τη Βερενίκη.

Η Βερενίκη ήταν μια βασίλισσα με μεγάλη φήμη, που έζησε στην Αίγυπτο τα χρόνια των Πτολεμαίων. Σύμφωνα με τον μύθο, θυσίασε τα πλούσια μαλλιά της, επειδή ο άνδρας της, ο Πτολεμαίος Γ’ ο Ευεργέτης, γύρισε νικητής από μια εκστρατεία στη δύσμοιρη – όπως και τώρα! – Συρία. Η πλεξούδα της Βερενίκης τοποθετήθηκε στον ναό, από όπου η θεά Αφροδίτη τη μετέφερε στους ουρανούς με ένα φτερωτό άλογο – άνεμο. Ο Καλλίμαχος περιγράφει, με τρόπο σπαρακτικό, τη νοσταλγία της Κόμης για τα γήινα και το ωραίο κεφάλι της βασίλισσας: «Τι θέλω εγώ στους ουρανούς; / Μαλλί της Βερενίκης πάλι ας γίνω, / και ο Ωρίων ας πάει να λάμπει πλάι στον Υδροχόο».

Κέρδισε τους αναγνώστες. Το σπουδαίο είναι ότι «Η Κόμη της Βερενίκης», ως βιβλίο πια, κέρδιζε διαρκώς ορμή και αναγνώστες. Αγαπήθηκε από νέους και μεγαλύτερους, ενέπνευσε καλλιτέχνες και ποιητές. Εγινε ακόμα και τηλεοπτική σειρά – βάσκανος μοίρα για μια αρχαία βασίλισσα! – που πολλοί είδαν και χάρηκαν.

Παράλληλα, οι γνώσεις μου γύρω από τον αστερισμό όλο και βάθαιναν. Οπως μάλιστα επιτάσσει ο ορισμός ενός φετίχ, η Κόμη της Βερενίκης έμοιαζε να κατέχει υπερφυσικές ιδιότητες. Διότι στην επικράτεια του αστερισμού έχουν ανιχνευθεί πολλές εκρήξεις υπερκαινοφανών αστέρων. Οπως ωστόσο πιστεύει η σύγχρονη επιστήμη, κατά τις κατακλυσμικές αυτές εκρήξεις παράγονται τα βαριά στοιχεία, που είναι απαραίτητα για τη δημιουργία της ζωής. Είμαστε λοιπόν πλασμένοι από αστερόσκονη! Και τη ζωή μας την οφείλουμε στον θάνατο ενός μεγάλου άστρου. Ενώ όμως οι γνώσεις μου για τον αστερισμό παρέμεναν πάντα στα όρια του ορθολογισμού και της επιστήμης, το αντίθετο ακριβώς συνέβαινε με τη Βερενίκη. Η αρχική μου βεβαιότητα, ότι ήταν μια βασίλισσα των αρχαίων καιρών – και μάλιστα, προστάτις των τεχνών και του πολιτισμού -, άρχισε να κλονίζεται. Νέες πληροφορίες υπονοούσαν ότι η Βερενίκη δεν έζησε την εποχή των Πτολεμαίων και ούτε θυσίασε ποτέ τα ωραία μαλλιά της. Ακόμα, δεν έχει σχέση με εκρήξεις άστρων ή τις κινήσεις των γαλαξιών. Είναι, αντίθετα, μια γυναίκα πραγματική και του παρόντος, που κάποια στιγμή πέρασε δίπλα μας και συνοδεύει έκτοτε τα όνειρά μας. Οποια και αν είναι πάντως η αλήθεια, η αφοσίωσή μου στη Βερενίκη δεν έπαυε να έχει τα στοιχεία ενός φετίχ.

Κατά καιρούς θαύμαζα τον αστερισμό της στον ουρανό και προσπαθούσα να μαντέψω τα παράδοξα του Σύμπαντος που κρύβει. Εκείνη πάλι, η Βερενίκη, δεν έχανε την ευκαιρία να δηλώνει την παρουσία της. Ετσι το βιβλίο, που φέρει υπερήφανα το όνομά της, ξεπέρασε πρόσφατα τα 100.000 αντίτυπα – ένας αριθμός απίστευτος, ακόμα και για τα ευρωπαϊκά επίπεδα.

Το νέο λοιπόν επετειακό εξώφυλλο του βιβλίου τονίζει την αοριστία που έχει η ύπαρξη της Βερενίκης, όπως και τη δύναμη που ασκεί η Κόμη της. Με ανάλογο τρόπο η αοριστία, που διακρίνει τον ορισμό ενός φετίχ, δεν αναιρεί τη σημασία του ούτε τις μυστικές του διαδρομές.

Ο Γιώργος Γραμματικάκης είναι ομότιμος καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, πρώην ευρωβουλευτής. Το βιβλίο του «Η Κόμη της Βερενίκης» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) έχει ξεπεράσει τα 100.000 αντίτυπα