Περί τυπογραφίας

Είμαι λάτρης του βιβλίου και εδώ και πάρα πολλά χρόνια φανατικός αναγνώστης σε καθημερινή βάση. Μία ώρα τουλάχιστον την ημέρα θέλω να μπαίνω στα θαυμαστά χωράφια της μυθοπλασίας, ν’ αφήνω τον εαυτό μου να ξεχνιέται, να παρασύρεται από τη γοητεία των λέξεων, να διασκεδάζει με τις ιδέες του δημιουργού, να σημειώνει πράγματα που βρίσκει ενδιαφέροντα στις πρώτες λευκές, συνήθως, σελίδες.

Ομως η χαρά της ανάγνωσης για έναν φανατικό αναγνώστη σαν εμένα (και ελπίζω να μην είμαι η εξαίρεση) δεν περιορίζεται μόνο στο περιεχόμενο του βιβλίου. Bρίσκεται και στην αισθητική του. Στην τυπογραφία του. Για να είμαι ειλικρινής, σπανίως πλέον πιάνω τον εαυτό μου να ικανοποιείται από τη σημερινή εικόνα της ελληνικής τυπογραφίας και επειδή το θέμα με απασχολεί, αφού θεωρώ το βιβλίο φίλο μου, άρχισα να αναζητώ απαντήσεις «ψαρεύοντας» γνώμες ειδικών – εκείνων τουλάχιστον των οποίων τη γνώμη εμπιστεύομαι.

Ο Γιάννης Μαμάης είναι ένας από αυτούς και το λέω γιατί νομίζω ότι είναι ο άνθρωπος στον οποίο οι εκδόσεις Gutenberg οφείλουν την επιτυχία τους. Είναι από τις λίγες εκδόσεις στην Ελλάδα που μπορούν να με ευχαριστήσουν ως «πακέτο»: οι λογοτέχνες που επιλέγoνται, η πολυτονική γραφή που χρησιμοποιείται, η καίρια δουλειά στη μετάφραση, το καλό χαρτί, η αψεγάδιαστη επιμέλεια και η υψηλή αισθητική μπορούν να προσφέρουν σε έναν απαιτητικό αναγνώστη σαν εμένα τη χαρά που αναζητεί. Μιλώντας λοιπόν με τον Γιάννη Μαμάη, κατέληξα πάνω – κάτω στα παρακάτω που θέλω να πιστεύω ότι δίνουν απαντήσεις στα ερωτήματα που με απασχολούν αναφορικά με το σημείο στο οποίο βρίσκεται το ελληνικό βιβλίο σήμερα.

Σήμερα, λοιπόν, όλα δείχνουν ότι κινούμαστε ανάμεσα σε ένα τεράστιο πλήθος γραφιστικών παραστάσεων – από τα περιοδικά ποικίλης ύλης ως τα ψηφιακά περιβάλλοντα. Οι επιρροές που το βιβλίο έχει δεχτεί από τη διάχυση της γραφιστικής είναι τεράστιες, αν και εκείνες που προέκυψαν από τις καλλιτεχνικές ανησυχίες των μοντερνιστών παίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Πρώτον, αξιοποιήθηκαν κυρίως στη διαφήμιση και στα περιοδικά, και δεύτερον, συγχέονται με τις πιο αντιπαθητικές ιδέες που διέδωσε η ηλεκτρονική ψηφιοποίηση. «Δυστυχώς, τα πρότυπα που διακινούνται από τα πιο δημοφιλή προγράμματα επεξεργασίας κειμένου και ηλεκτρονικής τυπογραφίας θαρρείς ότι κατασκευάστηκαν από εχθρούς της τυπογραφίας, εχθρούς του διαβάσματος» θα μου πει ο κ. Μαμάης.

Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι η τεχνολογία είναι ο «εχθρός». Θα φορούσαμε παρωπίδες αν δεν παραδεχόμασταν ότι οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές έχουν προσφέρει ανεκτίμητες υπηρεσίες σχετικά με την ανεύρεση, επεξεργασία και χρήση υλικών αλλά και την ταχύτητα στη διεκπεραίωση της εργασίας. Ομως δεν παύουν να υπάρχουν τόσα και τόσα κακότεχνα βιβλία την ώρα μάλιστα που παραδόξως, με τις κατακτήσεις της τεχνολογίας, για ένα εμφανίσιμο βιβλίο απαιτούνται ελάχιστα πράγματα, χωρίς κανένα επιπλέον οικονομικό κόστος!

Ο Γιάννης Μαμάης πιστεύει (και εγώ μαζί του) ότι όποιος κάνει τον κόπο να συγκρίνει τα παλιά ωραία βιβλία με τα πιο καλαίσθητα σημερινά θα διαπιστώσει ότι το «κλασικό» αποδεικνύεται ακόμα και τώρα το πιο «μοντέρνο». Γιατί; «Διότι επιμένει στη λιτότητα, αποστρέφεται το κραυγαλέο και έχει έγνοια για το αβίαστο ταίριασμα. Γιατί τυπογραφία είναι το μάτι και αυτό που δεν “πικραίνει” το μάτι είναι εύστοχο και λειτουργικό». Και αυτό ισχύει στο σύνολο, από το εξώφυλλο ως τον κολοφώνα. Η αρμονία σε μια έκδοση είναι χρυσός, μπορείς να την παρομοιάσεις ακόμα και με την αρμονία μιας καλής μουσικής.

Και θα ρωτήσει κανείς: μωρέ, και τι βλάπτει που είναι άσχημο ένα βιβλίο; Το διάβασμά του δεν προέχει; Μα, ακόμα και αν ήταν περιττή πολυτέλεια η ομορφιά ενός βιβλίου, δεν θα έπαυε να είναι για τον πολιτισμό ανεκτίμητη κατάκτηση; Γιατί αλήθεια να ξεχνάμε ότι η τυπογραφική τέχνη αποσκοπεί στο ανετότερο διάβασμα, στην ευκολότερη πρόσληψη του κειμένου; Μήπως λοιπόν το μόνο που απαιτείται είναι η παιδεία και μια στοιχειώδης αίσθηση ευθύνης στην οργάνωση του κειμένου και στην καλαισθησία που απορρέει από την παρατήρηση του «καλού»;