Εις τον πάτο της εικόνας

Επί ένα τέταρτο του αιώνα εκατοντάδες υποτακτικοί σοβιετικοί ζωγράφοι, όπως, ας πούμε ο Βασίλιεφ, μετά τον θάνατο του Λένιν (1924), έφτιαχναν πίνακες όπου παρουσίαζαν τον ηγέτη της επανάστασης ζαρωμένο, καθιστό και δίπλα του όρθιο τον Στάλιν, πιο μεγαλοπρεπή, πιο επιβλητικό, με σπινθιρίζον, οραματικό βλέμμα να εμπνέει, μέχρι και να καθοδηγεί τον αμήχανο και υποδεέστερο, μπροστά του, Λένιν.

Την εποχή της προσωπολατρίας πάνω στην κορυφή του οβελίσκου «Ογκονιόκ» στην Κόκκινη Πλατεία, όπου παραδοσιακά τοποθετούσαν κατά τις γιορτές το άστρο των Χριστουγέννων, βλέπουμε σε φωτογραφία του Δεκεμβρίου του 1949 να έχουν βάλει ένα πορτρέτο του Στάλιν που το περιβάλλει μεταφυσικό ακτινωτό φως δίκην Ιησού και από κάτω χιλιάδες κόσμου να εορτάζει.

Τον Νοέμβριο του 1952, στους γιορτασμούς της 35ης επετείου της επανάστασης, βλέπουμε σε φωτογραφία μαζεμένη όλη τη σοβιετική ηγεσία και πίσω της σε γιγάντιο πανό-πίνακα πολλές κόκκινες σημαίες και δοξαστικά άνθη να περιβάλλουν ένα διπλό πορτρέτο: μπροστά η κεφαλή του Στάλιν και πίσω πιο μικρή, του Λένιν, εφόσον τότε ο Λένιν είναι δευτεράντζα στην επαναστατική αξιολόγηση.

Και είναι γνωστό πως εκείνη τη εποχή, αν κάποιο ανώτατο στέλεχος είχε την ευμένεια ή τη δυσμένεια του Στάλιν, εμφανιζόταν ή εξαφανιζόταν σε ήδη τραβηγμένες φωτογραφίες, σβηνόταν ή αναδυόταν σε ήδη ζωγραφισμένους πίνακες και βέβαια εξαφανιζόταν ή όχι και από τον πραγματικό, μάταιο αυτόν κόσμο. Πιο πολύ από την ύπαρξη μετράει η εικόνα και συχνά η εικόνα σώζει την ίδια την ύπαρξη. Το έλεγε και ο Ναπολέων: «Ενα στράτευμα είναι τόσο ισχυρό όσο ισχυρό φαίνεται».

Αυτό το απλό το είχαν καταλάβει ήδη από καταβολής κόσμου και από τότε που γεννήθηκε η εξουσία: μετράει το Είναι, αλλά εξίσου και το Φαίνεσθαι. Η εξύμνηση της ισχύος του αυτοκράτορα, του βασιλιά έγινε δουλειά ευέλικτων καλλιτεχνών και αγαλματοποιών, αλλά και ειδικότητα αρκετών ρητόρων από την αρχαϊκή, την ελληνορωμαϊκή και τη βυζαντινή εποχή – υπήρχαν σχολές και ειδικοί διδάσκαλοι που δίδασκαν αυτό ακριβώς: πώς γράφεις κι εκφωνείς έναν λόγο υμνητικό, δοξαστικό, υπέρ του αυτοκράτορος. Τους πλέον φημισμένους τέτοιους ρήτορες τους έπαιρναν οι βασιλείς στην αυλή τους και τους αντάμειβαν με υψηλά αξιώματα – δες ως μια τέτοια χαρακτηριστική περίπτωση τον εθνικό Λιβάνιο, 4ος αι. μ.Χ. («Προς Θεοδόσιον τον βασιλέα υπέρ των ιερών»), εκδόσεις Κατάρτι.

Η αριστοτεχνική εξύμνηση του ηγεμόνα έγινε κανονική τέχνη μετά, σε ολοκληρωτικά καθεστώτα, και επισημοποιήθηκαν και έγιναν καθεστωτικοί μέχρι και οι σύνδεσμοι λογοτεχνών (στη Σοβιετία). Ειδικοί και διανοούμενοι που δοξολογούν σχεδόν  επαγγελματικά το γκουβέρνο. Εκείνοι δηλαδή που ονομάζει  ο Γκράμσι, κομίζοντας γλαύκα εις Αθήνας, «οργανικούς διανοούμενους», άποψη που είναι μια ανιαρή κοινοτοπία εφόσον αποτελεί προαιώνιο κλισέ για κάθε ισχύ. Υπάρχει θρησκεία ή εξουσία χωρίς ύμνους και χωρίς δοξολογία, χωρίς θυμίαμα που ανέρχεται προς τις νεφέλες; Καμιά.

Η εικόνα, λοιπόν, είναι μεγάλο λακιρντί. Γι’ αυτό και ο Χίτλερ είχε αυστηρότατα δικό του, προσωπικό φωτογράφο, διότι ήξερε ότι μια εξευτελιστική φωτογραφία μπορεί να τσαλακώσει το προφίλ του και την εικόνα της πολιτικής του – οι δε ναζί είναι οι πρώτοι που κατανόησαν προφητικά, κι όσο κανείς στην εποχή τους, την αξία της εικόνας, πιο πολύ δε του βίντεο, του κινηματογράφου. Οχι μόνο την προπαγανδιστική, αλλά και την ιστορική σημασία της κινηματογράφησης, την τεκμηρίωση, το ντοκιμαντέρ, τη μαρτυρία και το πόσο όλα αυτά επηρεάζουν την πρόσληψη μιας επιλεκτικά καταγεγραμμένης πραγματικότητας ως αλήθειας. Ή τη διασώζουν. Οτι, αν δεν σε περιέχει το βίντεο, δεν υπάρχεις. Δεν έχεις καν γεννηθεί. Σωστά: αν δεν υπήρχε ο Θουκυδίδης, τι θα ξέραμε για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο; Ισως ό,τι ξέρουμε για τους μη καταγεγραμμένους πολέμους των Ινκας (δηλαδή τίποτε).

Το πόσο σημαντικό είναι το βίντεο, η κινηματογραφική καταγραφή για την Ιστορία φάνηκε στα νεότερα χρόνια, το ξαναθυμηθήκαμε, δηλαδή, με το περίφημο βίντεο Ζαμπρούντερ, που τράβηξε με τουριστική διάθεση και σχεδόν κατά λάθος ο πολίτης Ζαμπρούντερ κατά τη δολοφονία του Τζακ Κένεντι, τον Νοέμβριο του 1963, στο Ντάλας. Από εκείνο το ερασιτεχνικό βιντεάκι των λίγων δευτερολέπτων άρχισε παγκοσμίως μια διαφορετική συζήτηση κατανόησης για το τι όντως συνέβη και ταυτόχρονα, πέρα από τις ατελεύτητες έρευνες, τα σχετικά βιβλία και τις ταινίες, ξεκίνησε και μια συνωμοσιολογία χωρίς τέλος. Το μικρό εκείνο τυχαίο βίντεο άλλαξε τα πάντα για πάντα.

Εγινε πάλι φανερή η αξία της κινηματογραφικής καταγραφής, αλλά και η φαλκίδευσή της, το στημένο, η επιλεκτική όραση, η κατασκευή της εικόνας ως δήθεν αντανάκλαση της αλήθειας. Και αυτό προϋπάρχει ανέκαθεν, βέβαια, στη χρήση του λόγου και στην προπαγάνδα, μόνο που η εικόνα, ως εικόνα, μπορεί να εξαπατά περισσότερο με την αφαίρεση, το μοντάζ, τη γωνία λήψης, τη θεληματική παράκαμψη, την αποσιώπηση ή την υπερδιόγκωση, τον παροξυσμό της εμμονής, τη δοξαστική διαστολή. C’ est la meme chose.

Η εικόνα έχει πιο πειστικό κύρος, έχει αμεσότητα, διότι ξεχνάμε πως όλα, πάντα, είναι διαμεσολαβημένα από κάποιον που τραβάει την εικόνα, με δική του όραση, διάθεση, γωνία, προκατάληψη πιθανώς ή πρόθεση προπαγάνδας. Ενδέχεται, φυσικά, να είναι κάποιος δίκαιος κι αθώος πολίτης, χωρίς καμιά ιδιοτέλεια. Σίγουρα. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ότι μια φωτογραφία ή ένα βίντεο αποτελούν κάποιο ελλειπτικό θραύσμα μιας απείρως πιο περίπλοκης πραγματικότητας, που επεκτείνεται σε ένα βαθύ, σκοτεινό «πριν» και ένα ατελεύτητο «μετά» (εδώ αρχίζουν τα δύσκολα της έρευνας. Αλλά και πάλι, με ποια κριτήρια, και ποιος τα θέτει; Με βάση ποια προκάτ ή όχι θεωρία;).

Δηλαδή το προφανές υπάρχει και δεν υπάρχει. Συχνά υπάρχει όντως ή, αν θέλω να το δω απλά, ως φαίνεται, γιατί με βολεύει. Πολλά fake εξάλλου έχουν ένα σωρό οπαδούς, που με αυτά ψευδώς αυτοεπαληθεύονται. Διότι η αλήθεια είναι μεν απαραίτητη, αλλά και άνευ απάτης ου ζήσεται άνθρωπος.