Στον δρόμο για το πανηγύρι

Λένε πως η φωτογραφία φυλακίζει τη σκέψη σε μία και μόνο στιγμή. Εκείνη της φωτογράφισης. Μα δεν είναι αλήθεια. Κοιτάζοντας τη φωτογραφία με τους συμπατριώτες μου πάνω στα γαϊδούρια, άντρες και γυναίκες, όλοι με τα καλά τους, χίλιες παραστάσεις μού έρχονται στον νου. Βρισκόμαστε στα 1930. Πηγαίνουν στο πανηγύρι του Αποστόλου Ανδρέα, τη μεγάλη γιορτή της Κύπρου στις 30 Νοέμβρη. Στο ομώνυμο μοναστήρι, στο ανατολικότερο ακρωτήρι της Κύπρου, όπου εκεί έφταναν προσκυνητές απ’ όλα τα μέρη του νησιού. Είχαν να διανύσουν πενήντα χιλιόμετρα από το χωριό τους, τον Αγιο Ανδρόνικο Καρπασίας. Συνειρμοί με πάνε στα δικά μας πανηγύρια. Στη Μηλιά Αμμοχώστου, του Αγίου Επιφανίου 12 Μαΐου και των Αγίων Ανδρονίκου και Αθανασίας 9 Οκτωβρίου. Δεν ήταν αυτά μόνο εκκλησιαστικές γιορτές και προσκυνήματα. Ηταν η Ντίσνεϊλαντ των παιδιών. Ολες οι χαρές μικρών και μεγάλων. Ηταν ο τόπος ανταλλαγής σκέψεων και συλλογισμών. Ηταν το Facebook της εποχής, όπου πρόσωπο με πρόσωπο, κατά ομάδες οι άνθρωποι, συνδιαλέγονταν σε μια ατμόσφαιρα χαράς και ευτυχίας. Δεν ήταν εκεί τόπος απλά και μόνο εμπορικών συναλλαγών. Ηταν και εκθεσιακός χώρος έργων τέχνης. Οι κάθε λογής πραμάτειες είχανε μέσα την ψυχή των ανθρώπων που έρχονταν από μίλια μακριά. Ο τσαγκάρης που ολόχρονα τα δάχτυλά του δούλευαν το δέρμα άπλωνε στον πάγκο τα έργα των χειρών του κατά μέγεθος. Και διάλεγες λέγοντας απλά το νούμερό σου. Και για τα μικρά παιδιά που έμεναν στο σπίτι, μα και για εκείνα που μεγάλωναν κι άλλαζε το νούμερό τους, έφερνε ο πατέρας τους τον «άξαμο». Ηταν ο άξαμος ένα κομμάτι ξύλο πάνω στο οποίο είχε πατήσει το παιδί και σημάδευε ο πατέρας την άκρη του μεγάλου δαχτύλου και την άκρη της φτέρνας. Εκοβε έπειτα το ξύλο στα δύο σημεία. Το δοκίμαζε ο τσαγκάρης στα παπούτσια κι έβρισκε ακριβώς το κατάλληλο μέγεθος. Μήτε δοκιμές ούτε επιστροφές. Και ποτέ κανένα παράπονο. Και πλάι κρέμονταν τα δερμάτινα λουριά για κάρα και τραχηλιές για γαϊδούρια και άλογα. Καλοδουλεμένα όλα, να μην πονούν τα ζώα και υποφέρουν. Κι όλο το δέρμα στο χρώμα του μαύρου. Οπως κι οι ενδυμασίες των ανθρώπων της φωτογραφίας. Κατάλοιπο της τουρκοκρατίας, όπου τότε οι χριστιανοί μόνο μαύρα επιτρεπόταν να φοράνε. Για να ξεχωρίζουν στον δρόμο από τους τούρκους αφέντες, που ήταν ντυμένοι πάντα στα λευκά.

Πιο κει είχαν τα εκθέματά τους οι άνθρωποι που δούλευαν τον πηλό. Εκθέματα με κάθε λογής πιθάρια. Μεγέθη διάφορα. Ζωγραφισμένα κάποια, διακοσμητικά στέκονταν σε ένα πεζούλι στη σειρά, περιμένοντάς σε να διαλέξεις. Τα πιο πολλά σε σχήμα αμφορέα για τη μεταφορά του νερού. Κάργα καλοκαίρι, μες στα χωράφια να καίει ο τόπος, πουθενά ένα δέντρο. Ο μόνος ίσκιος, εκείνος της θημωνιάς. Και το νερό στην «κούζα» (τον πήλινο αμφορέα) ήταν πάντα δροσερό. Σ’ αυτό βρισκόταν η μεγάλη τέχνη της κατασκευής τους. Μα και η υφή του πηλού είχε τη συμβολή της. Κι ήταν το χωριό Κόρνος για τούτο ξακουστό. Θυμάμαι μια φορά που είδα ένα διακοσμητικό πήλινο βάζο με πολλούς λαιμούς. Στάθηκα αρκετή ώρα να το περιεργάζομαι. Θαύμαζα την τέχνη κι απορούσα πώς το κατάφερνε ο πλαστουργός να κινούνται τα δάχτυλά του ανάμεσα στους λεπτούς λαιμούς. Χρόνια αργότερα είδα κάτι ανάλογο σε αρχαίο αγγείο στο μουσείο της Λευκωσίας. Για δες, σκέφτηκα, που σ’ εκείνο το χωριό κρατάνε την παράδοση από τους αρχαίους χρόνους.

Κι ο σιδεράς είχε τα πέταλα, τα παπούτσια των αλόγων, όπως μας έλεγαν οι μεγάλοι, κρεμασμένα από μια χαρουπιά. Μοναχική, φαινόταν πως βλάστησε επί τούτου στο αλώνι. Κι άλλα σιδερικά. Υνιά για άροτρα, αξίνες, κασμάδες και φτυάρια πολλά κι ό,τι της γης χρειώδες, όλα εκεί περίμεναν τα χέρια να τ’ αγγίξουν. Χαράματα τ’ άγγιζαν οι ακτίνες του ήλιου κι η λάμψη απ’ το σώμα τους να σε θαμπώνει. Πολύ κοντά κι η ζωαγορά. Εκεί που κι ο Νώε ίσως να ζήλευε την πληθώρα των ειδών. Για όσα τουλάχιστον ο άνθρωπος έφερε πιο κοντά του, ζώντας μαζί τους για αιώνες. Κατ’ εξαίρεση, το «περίπτερο» τούτης της έκθεσης παρέμενε ανοιχτό και μία μέρα παραπάνω. Ωσότου συμφωνήσουν στις τιμές των μοσχαριών, αφού δεν υπήρχε τρόπος να τα ζυγίσουν. Κι οι εκτιμητές κάθε άλλο παρά συμφωνούσαν για να διευκολύνουν τα πράγματα. Κι άκουγες στον απόηχο του πανηγυριού έπειτα στα καφενεία: «Πόσες οκάδες έπιασε τελικά το δαμάλι του Γιωρκή;». Βέβαια όλα τα πανηγύρια δεν είχαν «περίπτερο» ζωαγοράς. Εκείνο που δεν έλειπε όμως ποτέ ήταν τα «πωρικά». Αμύγδαλα, καρύδια, φουντούκια και οπωσδήποτε «σουτζιούκος» (γλυκό από μουσταλευριά σε μια κλωστή πιασμένο, πλούσιο σε αμύγδαλα). Κι άλλες παρόμοιες λιχουδιές για μικρούς και μεγάλους. Κι υφάσματα πολύχρωμα, με το κιλό που τα πουλούσαν, στόλιζαν τις γωνιές. Να ράψουν κανένα φόρεμα για γάμο ή για γιορτή εκεί τριγύριζαν οι κοπελιές. Κι όλοι είχαν έναν λόγο να περιμένουν του χωριού το πανηγύρι. Μα πιο πολύ οι ερωτευμένοι. Μες στον πολύ τον κόσμο, τυχαία δήθεν που θα συναντιόντουσαν, όλο και κάτι περί του έρωτός τους θα ψιθύριζαν. Σε κάποια πανηγύρια είχε κι η ποίηση το μερδικό της. Οπως στο χωριό Παραλίμνι Αμμοχώστου, όπου στο περιθώριο του πανηγυριού γινόταν μεγάλος διαγωνισμός «τσιατιστών». Ποιημάτων περίπου σαν τις μαντινάδες. Πρόκειται για έναν ποιητικό διάλογο που γινόταν μεταξύ δύο. Κέρδιζε όποιος κατάφερνε να μην έχει ο αντίπαλός του κάτι ν’ απαντήσει.