Ακάματη εργάτρια του λόγου

Δεν αρκούν λίγες γραμμές για να αποτιμηθεί το έργο και η αξία μιας τόσο δυναμικής και σημαντικής προσωπικότητας όπως η Μάρω Δούκα. Η ίδια έχει από καιρό αντιληφθεί και επισημάνει ότι βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας νεομεσαιωνικής χιλιετίας που οδηγεί στον όλεθρο – και χτίζει στα πεζογραφήματά της ήρωες που, ενώ ανταποκρίνονται απόλυτα στην πραγματικότητα, με όλο το μεγαλείο και τις μικρότητες που διακρίνουν την γκάμα της ανθρώπινης υπόστασης, στέκονται ανίσχυροι απέναντι στο παρόν και το καλπαζόντως επερχόμενο κακό «φιλοδοξώντας να εξανθρωπίσει την ιστορία» όπως είχε η ίδια γράψει για τα μυθιστορήματα της Τριλογίας του Τσίρκα. Τα πρόσωπα που πλάθει είναι επινοημένα σε απόλυτη αντιστοίχιση με χαρακτήρες που πέρασαν απ’ τη ζωή μας, που κάποτε τους μοιάζουμε ή τους αποστρεφόμαστε, απτά και γνήσια πρόσωπα, και γι’ αυτό αληθινά. Με τον Αντώνη Λύτρα, π.χ. στο υπέροχο «Εις τον πάτον της εικόνας», απαθανατίζεται ιδανικά η γνωστή περίπτωση του αμοραλιστή, οπορτουνιστή νεοέλληνα, κλασικό πια μοντέλο αποτροπιασμού. Ενώ στο εμβληματικό πολιτικοκοινωνικό μυθιστόρημα «Η αρχαία σκουριά» έργο έντονης δραματικότητας και μ’ έναν θίασο διαταξικών αποχρώσεων, για τα χρόνια της μεταπολίτευσης, με αναδρομές προς τα πίσω στη δικτατορία, τον Εμφύλιο, την Κατοχή, τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Μυρσίνη, μια εκλεκτή κορασίδα της μπουρζουαζίας παλεύει την περίπτωσή της μέσα στον χώρο και τον χρόνο σα να κινεί τα νήματα της ιστορίας.

Τα αποτελέσματα του δημιουργικού «μουχαμπετιού» της Δούκα με τα πεπρωμένα της γενέτειρας Κρήτης που δοκιμάστηκε με τρεις μακροπερίοδες κατακτήσεις από αλλογενείς αποτυπώνονται ικανά στο έργο της.

Με τη λογοτεχνία της λοιπόν η Δούκα γίνεται διακαής συνομιλητής με το διαχρονικό σώμα της τοπικής ιστορίας και της ανθρωπογεωγραφίας, των Χανίων και της Κρήτης, και της σύνολης χώρας, ενώ παράλληλα συνδιαλέγεται με το παγκόσμιο γίγνεσθαι. Ξέρει να φτάνει απ’ το λίγο στο πολύ, και το αντίθετο.

Το ανήσυχο πνεύμα της, η πυρετική ιδιοσυγκρασία της και το αγωνιστικό της φρόνημα την κρατούν στη διηνεκή θέση ενός καματερού και ακούραστου βιγλάτορα που φυλάει σαν κόρη οφθαλμού τόσο την προσωπική της παράδοση, όσο και την πατροπαράδοτη παρακαταθήκη συμβάντων, λαθών, ηρωισμών και προδοσιών. Τα περισσότερα μυθιστορήματά της, προϋποθέτουν επίπονη και βαθύχρονη βιβλιογραφική και ιστοριοδιφική έρευνα, ενώ παράλληλα φωτίζουν αποσιωπημένες μορφές και κουκουλωμένες αιτίες μέσα από την αποκάλυψη και την ανάδειξη ζοφερών ρωγμών και σκιασμένων πτυχών της ιστορίας μας.

Η Μάρω είχε την τύχη να προλάβει, να απολαύσει και να αξιοποιήσει μια «χρυσή» εποχή των γραμμάτων μας. Το απροσκύνητο κρητικό νταμάρι ζευγάρωσε με την ευεργετική πατερίτσα της μαθητείας στη Φιλοσοφική Σχολή και η νεανική θητεία στον ιστορικό εκδοτικό οίκο «Κέδρο», αντάμωσε με σημαίνουσες πνευματικές μορφές – μιας εποχής «αυτοκρατορικής» για το βιβλίο -, όπως ο Ρίτσος, η Διδώ, ο Τσίρκας, ο Ιωάννου, ο Ταχτσής και τόσοι άλλοι. Ζηλευτές γνωριμίες, και σχέσεις προσωπικές, μαζί με γόνιμες αδιάπτωτες φιλίες με συνοδοιπόρους της, ποιητές και πεζογράφους. Και στο πλάι η μελέτη, οι εκδρομές, ο έρωτας, οι ιδεολογικές περιπλανήσεις και η «ζύμωση», στις παρέες, στα αμφιθέατρα, στις διαδηλώσεις, στη δικτατορία και στη μεταπολίτευση.

Η αριστερή ματιά της Δούκα δεν προέρχεται από κάποια ετερόφωτη κατήχηση στις μαρξιστικές και μεταμαρξιστικές διδαχές, αλλά κυρίως αντλεί από την πηγαιότητα μιας αυθεντικών βιωματικών καταβολών ενσυναίσθησης που διψάει – σε μιαν Ελλάδα όπου περισσεύουν τα συναξάρια των αδικημένων και των ταπεινωμένων – για τη δικαιοσύνη των άλλων (Ναι, Μάρω μου, «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ»).

Η Δούκα εκπροσωπεί επιτομικά ίσως τον συγκερασμό των αρετών που απαιτούν οι καιροί να διαθέτει ο συγγραφέας-στοχαστής: Υψηλής στάθμης λογοτεχνική δεινότητα, βαθιά κατάρτιση επί του επιστητού, άρτιο χαρακτήρα, πολιτική συγκρότηση, ανθρωποκεντρικό προσανατολισμό, αντίλογο με την κατεστημένη αντίληψη περί ηθικής, ατομικών δικαιωμάτων και λαϊκών αγώνων, εμπνευσμένο οικουμενικό όραμα, αποδοχή της αξίας των συγκαιρινών της ομοτέχνων. Τελευταίο της δώρο, η «Πύλη εισόδου», το εξομολογητικό παραμιλητό μιας ώριμης γυναίκας, μέσω σπασμένων αναρτήσεων στο Διαδίκτυο, σα μουρμούρικο τραγούδι από έναν προσωπικό μυστικό τεκέ, που ακούγεται δημόσια στη διαπασών.

Η Μάρω Δούκα αποτελεί πρότυπο συνετής, δημιουργικής και διεκδικητικής γυναικείας μορφής του σήμερα. Η προσωπικότητα που διαμόρφωσε και επέβαλλε, μέσα σε μισό αιώνα, δια του αυτοσεβασμού και του σεβασμού των άλλων, με το κύρος του έργου της και την επιδραστική -ενίοτε παρεμβατική- στάση της στα πράγματα, της προσέδωσε μια γενικότερη φήμη κατακυρώνοντας μιαν εξ αποστάσεως οικειότητα με ένα κοινό – πέραν του φιλοαναγνωστικού – και κατατάσσοντάς την στην πινακοθήκη των λίγων σύγχρονων «σοφών» Ελλήνων (μακριά απ’ την «επιτροπή σοφών») που συνδιαμορφώνουν με τη ιδιότυπη συμβολή τους το νεότερο μεταπολιτευτικό πολιτιστικό πρόσωπο της χώρας μας.

Η Μάρω Δούκα, σοβαρή και ακάματη εργάτρια του λόγου, μαχητική πνευματική περσόνα, άξια διάδοχος των πατέρων της αφηγηματογραφίας μας, τιμάται φέτος με το Μεγάλο Βραβείο των Γραμμάτων, την ύψιστη κρατική διάκριση στον πολιτισμό (τιμή όμως που η πολιτεία δεν αξιώθηκε να αποδώσει σε έναν Δ. Ν. Μαρωνίτη ή μία Αλκη Ζέη) προσδίδοντας ουσιαστική εγκυρότητα στην τιμή που της γίνεται. Αλλά τα μεγάλα βραβεία η Μάρω τα έχει πάρει προ πολλού από τους λοιπούς ομοτέχνους της, τους αναγνώστες της και τους ανθρώπους που αγαπήθηκε. Να ‘ναι γερή, να τη χαιρόμαστε!

Ο Θωμάς Κοροβίνης είναι συγγραφέας, βραβευμένος με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος («Ο γύρος του θανάτου»)