Εξουσία και θλίψη του Αυγούστου

Είναι από τα μυθιστορήματα που δεν θέλεις να τελειώσουν, τέτοιο βάθος, τέτοια ευφυΐα, τέτοια δύναμη διαθέτει. Μιλώ για τον «Αύγουστο» του John Williams (1973, ελληνική μετάφραση από τη Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Gutenberg 2017), που αναπλάθει τα χρόνια του αυτοκράτορα Αυγούστου και ιδίως τη μορφή του, αυτού του ευαίσθητου και τρομερού κυρίαρχου του κόσμου. Το διάβασα με κομμένη την ανάσα, για την ομορφιά του αλλά και για το ζωτικό θέμα της εξουσίας: θύτες και θύματά της είμαστε όλοι.

Ο Οκτάβιος (κατόπιν Οκτάβιος Καίσαρας, κατόπιν Αύγουστος) στα 17 του, μετά τη δολοφονία του Ιούλιου Καίσαρα, γίνεται ο κληρονόμος μιας αυτοκρατορίας που σπαράσσεται από εμφυλίους. Καταφέρνει με σπαθί, με ίντριγκες, με προγραφές, με ευφυΐα, γενναιότητα και βία να επιβληθεί, να ασφαλίσει τα σύνορα, να φτιάξει την περίφημη pax romana. Με πόσες αβαρίες; Με πολλές. Η πιο χαρακτηριστική: παντρεύει την πολυαγαπημένη του κόρη με τρεις κατά σειρά άντρες, που εκείνη δεν τους θέλει ή και τους αντιπαθεί βαθιά, προκειμένου να διασφαλίσει την εξουσία του και τη διαδοχή∙ την καταδικάζει έτσι σε δυστυχία και εντέλει, όταν εκείνη αποκτά εξωσυζυγικές σχέσεις, σε πικρή εξορία. Τα καταφέρνει βέβαια ο Αύγουστος να επιβληθεί, τον κυνηγάει όμως πάντα μια αίσθηση ματαιότητας: «Αξιζε τον κόπο;».

Χρόνια τώρα παρακολουθώ τα πάθη και την παθολογία της εξουσίας στη «μικρή μας πόλη», στο πανεπιστήμιο. Και δεν έχω πάψει να ξαφνιάζομαι. Θα αφήσω κατά μέρος τα κίνητρα: το χρήμα, ας πούμε, ή την εγκαθίδρυση οικογενειακών δικτύων. Στη δική μου άλλωστε γειτονιά, των ανθρωπιστικών επιστημών, τέτοια κίνητρα δεν είναι ο κανόνας. Δεν μιλώ επίσης για την επιδίωξη της εξουσίας στο πλαίσιο του κομματικού ανταγωνισμού. Αυτή μπορεί να είναι πολύ σκληρή και στρεβλή ορισμένες φορές, με ανοίκειες συμμαχίες, της μένει όμως κάτι από την ευγένεια κινήτρων της Μεταπολίτευσης∙ γίνεται, τέλος πάντων, «για μια ιδέα», έστω για μια αντιπολίτευση ή και για μια συμπολίτευση. Κίνητρο μπορεί να είναι βέβαια και η φιλοδοξία ή ένα περίσσευμα δυνάμεων (ευτυχείς είμαστε αν ισχύει το τελευταίο).

Αλλά, όπως είπα, δεν με ενδιαφέρει τόσο το κίνητρο όσο το αποτέλεσμα και μάλιστα όταν το κίνητρο δεν είναι πολύ χειροπιαστό. Με ενδιαφέρει η παθολογία της εξουσίας στην πιο καθαρή μορφή της, όταν δεν διακυβεύεται σχεδόν τίποτε πέρα από την ίδια την αίσθηση της εξουσίας. Το πώς ένας άνθρωπος μεταμορφώνεται. Και ξαφνικά αρχίζει να τυραννάει τους γύρω του, τους νεότερους ή τους υποδεέστερους στην κλίμακα της ιεραρχίας. Για ποιον λόγο; Μα για να δείξει ποιος είναι ο ηγεμόνας. Του αρέσει η ταλαιπωρία του άλλου, τα δάκρυά του; Φυσικά, αφού ο άλλος βρίσκεται εν αδίκω, δεν δούλεψε αρκετά σκληρά, δεν υπήρξε, τάχα, συνεπής. Το δίκιο το έχει πάντα ο ηγεμόνας… Του αρέσει να καταπιέζει; Γιατί όχι; Θέλει τεμενάδες. Κι αν οι τεμενάδες είναι από φόβο και υπολογισμό (αχ, στο πανεπιστήμιο οι εξελίξεις των επιστημόνων γίνονται πάντα υπό την επίνευση των αρχαιότερων), το ίδιο κάνει. Αφού δεν ξέρουν να σέβονται, τουλάχιστον ας φοβούνται!

Ή πάλι κάποιος, μόλις χρίστηκε εξουσία, αρχίζει να χώνει την ουρίτσα του παντού, να ενδιαφέρεται ειδικά για τον τάδε φοιτητή ή φοιτήτρια, να γίνεται πολύ, μα πολύ εξυπηρετικός: «Θα το κάνω για σένα, αποκλειστικά για σένα». Τι; Πώς; Αυτός ήταν κάποτε ένας άνθρωπος που ενδιαφερόταν με ζέση για την επιστήμη του∙ πώς πήρε αιφνιδίως τόση φόρα, ώστε άρχισε απ’ τη μια στιγμή στην άλλη να στήνει πελατειακά δίκτυα; Αδυνατώ ειλικρινά να εννοήσω ότι κάποιος που είναι ταγμένος στις υψηλές απολαύσεις της επιστημονικής έρευνας μπορεί να επιπέσει με τέτοια λαχτάρα στις δοσοληψίες της εξουσίας.

Αλλά συμβαίνει. Οι άνθρωποί μας, σαν να τους άγγιξε το ραβδάκι της μάγισσας, αλλάζουν ύφος, παθαίνουν κρίση μεγαλείου, μεταλλάσσονται. Μεταλλάσονται; Ή μήπως ανακύπτει από βαθιά μέσα τους ένα καταπιεσμένο ένστικτο κυριαρχίας;

Εχω μια φίλη στη μικρή μας πόλη που, παρατηρώντας κι αυτή τα ως άνω φαινόμενα, μου λέει απορώντας λιγάκι με τον εαυτό της: «Ξέρεις, είμαι απολύτως αδιάφορη για την εξουσία». Την παρακινώ να μου αποκαλύψει το μυστικό. «Ε, να, όταν ήμουν στη Γ’ Γυμνασίου, έγινα πρόεδρος στην τάξη μου, μέσα από πολλές ίντριγκες. Από τότε μου έφυγε το μεράκι». Σκέφτομαι μήπως όλοι και όλες στην εφηβική ηλικία είναι καλό να αποκτούν λίγη εξουσία μήπως τους φύγει το μεράκι. Αλλά, μπα, σε άλλους ανοίγει περισσότερο η όρεξη.

Γνωρίζω τη γλύκα της εξουσίας. Εχω χαρεί τις προσφωνήσεις, την κρατημένη θέση στους επισήμους, τον σεβασμό προς το αξίωμα που αντανακλά στον τρόπο με τον οποίο σε κοιτούν οι άνθρωποι, το να ανήκω στην αφρόκρεμα του μεγάλου ιδρύματος και να συνομιλώ με τη λοιπή αφρόκρεμα, έχω απολαύσει τις δημόσιες εμφανίσεις και τα ακροατήρια που χειροκροτούν κι έχω μεθύσει σε περιπτώσεις όπου πέτυχα να φέρω στα νερά μου δύσκολες περιπτώσεις ανθρώπων ή ομάδων. Μια συνάδελφος πάντως, πριν από δύο χρόνια, όταν είχα μόλις εκλεγεί επικεφαλής στη σχολή μου, μου είπε: «Αν αλλάξεις ύφος, θα έρθω να σε τσιμπήσω». Δεν έχει έρθει ακόμα. Θα την παρακαλέσω όμως να μείνει σταντ μπάι μήπως και χρειαστεί στο μέλλον.

Υπάρχει μια σκηνή στο τέλος του «Αυγούστου» λαμπρή, αν και λίγο μελό. Ο γέροντας πια αυτοκράτορας πλέει με ένα μικρό καράβι προς τον νότο της Ιταλίας, για να μεταβεί στον τόπο των παιδικών του χρόνων, όπου και πρόκειται να τον τιμήσουν. Μια αίσθηση κενού τον κατατρύχει ενώ κοιτάζει τη θάλασσα: τόσοι θάνατοι, τόσες απεχθείς σκοπιμότητες, η δυστυχία της μοναδικής του κόρης, το αβέβαιο μέλλον της αυτοκρατορίας, που την παραδίδει στα χέρια ενός μοχθηρού ανθρώπου. Προς τι όλα αυτά; Τη στιγμή εκείνη πλησιάζει το καράβι του ένα μεγάλο εμπορικό πλεούμενο από την Αίγυπτο, οι σκουρόχρωμοι ναύτες με τις κελεμπίες τους τον αναγνωρίζουν κι ο καπετάνιος από μακριά τον ευχαριστεί με θερμά λόγια για την ασφάλεια που έφερε στις θάλασσες και για την ευημερία. «Μπορώ σχεδόν να πιστέψω τελικά ότι είχε κάποια συμμετρία η ζωή μου, είχε κάποιο νόημα∙ και πως η ύπαρξή μου ήταν πιο πολύ όφελος παρά ζημιά γι’ αυτόν τον κόσμο»: σκέψεις του Αυγούστου. Ο συγγραφέας, ο John Williams, επειδή λατρεύει κατά βάθος τον ήρωά του, του έδωσε να τον συνοδεύει διαρκώς μια μελαγχολία και το βασανιστικό ερώτημα: «Αξίζει;».

Είναι αυτό το «αξίζει;» που μπορεί, ίσως, να σώσει τον κόσμο από την εξουσία και την εξουσία από τον εαυτό της. Εάν το θέτουμε ανελέητα σε μας τους ίδιους.

Η Αγγέλα Καστρινάκη είναι κοσμήτορας της Φιλοσοφικής του Πανεπιστημίου Κρήτης και υποψήφια αντιπρύτανης.