Η αρχή του τέλους

Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι το «σημείο μηδέν», η μήτρα της σύγχρονης ιστορίας. Το σημερινό διεθνές σύστημα είναι προϊόν του. Ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ρόλο του κράτους και του ατόμου επίσης. Οι διεθνείς οργανισμοί, οι διεθνείς συνθήκες, το δίκαιο που διέπει τις σχέσεις κρατών, έννοιες όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα ή τα εγκλήματα πολέμου, η πυρηνική αποτροπή, η ανοικοδόμηση της Ευρώπης, η παρακμή της Βρετανίας και η πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ, η πορεία προς τον θρίαμβο του φιλελευθερισμού και του ατομισμού, διαμορφώνονται στη νέα πραγματικότητα που δημιουργείται τότε.

Το μεταπολεμικό πλαίσιο δημιουργήθηκε λόγω της κλίμακας της υλικής και ανθρωπιστικής καταστροφής, αλλά και λόγω της πρωτόγνωρης φρίκης του Ολοκαυτώματος. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος φέρνει την ανθρωπότητα στα ηθικά όριά της. Επηρεάζει τους πάντες∙ ακόμη και αυτούς που δεν βρίσκονται στο μέτωπο. Εχει πλέον γίνει όχι μόνο ιστορικό και θεσμικό σημείο αναφοράς, αλλά και ένας πολιτισμικός κώδικας. Είναι το ευκολότερο, το πιο κατανοητό μέτρο σύγκρισης όταν θέλουμε να αναφερθούμε στη μάχη του Καλού με το Κακό∙ στους κινδύνους του αυταρχισμού∙ στις καλύτερες και στις χειρότερες πλευρές της ανθρώπινης φύσης. Παρέχει επίσης ένα καθολικά κατανοητό σκηνικό για μυθοπλασία. Είναι εντυπωσιακό το πόσα βιβλία και ταινίες παράγονται σήμερα για εκείνη την εποχή, ακριβώς επειδή το σκηνικό είναι γνώριμο σε όλους. Μέχρι σήμερα ήταν το μόνο γνώριμο σκηνικό καθολικής μη κανονικότητας.

Ο λόγος που τώρα επιστρέφουμε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ως πλαίσιο αναφοράς είναι γιατί όλο αυτό το μεταπολεμικό οικοδόμημα φαίνεται να καταρρέει. Το θεσμικό πλαίσιο – ο ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ, η ΕΕ – δέχεται κραδασμούς. Με την καταστροφική διαχείριση της 11ης Σεπτεμβρίου, τους πολέμους σε Ιράκ και Αφγανιστάν και τον εκφυλισμό της πολιτικής και μιντιακής κουλτούρας, οι ΗΠΑ αρχίζουν να καταρρέουν στρατηγικά και ηθικά. Η αξία της ανθρώπινης ζωής σχετικοποιείται και πάλι αφού τα εθνικά συστήματα διακυβέρνησης δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν μετά από δεκαετίες απορρύθμισης. Οι αξίες της ατομικής αυτοεκπλήρωσης και της αγχώδους αναζήτησης νοήματος στη μετανεωτερικότητα αμφισβητούνται, ενώ άλλες – η ισότητα, η προσφορά, η αλληλεγγύη – επανεμφανίζονται. Ολόκληρες γενιές της ανεπτυγμένης Δύσης βιώνουν για πρώτη φορά στερήσεις ή περιορισμούς. Η απειλή στο παγκόσμιο οικονομικό και εργασιακό σύστημα είναι πρωτόγνωρη. Κυρίως όμως, μετά από δεκαετίες επικοινωνιακής και πολιτισμικής πολυδιάσπασης σε κοινωνικές, επαγγελματικές και γεωγραφικές «φούσκες», ο κόσμος βιώνει ταυτόχρονα ένα μεγάλο συμβάν, μια υπαρξιακή απειλή. Ασχέτως των διαφορών στη φύση και την κλίμακα σε σχέση με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η πανδημία δίνει άθελά της στους ανθρώπους νόημα και σκοπό (δηλαδή την επιβίωση).

Το μεταπολεμικό σύστημα αντιμετώπιζε ούτως ή άλλως την απειλή της κατάρρευσης λόγω του ότι δεν προσαρμόστηκε επαρκώς στην παγκοσμιοποίηση. Αφησε την οικονομική ανισότητα, την αποβιομηχανοποίηση και την αμφισβήτηση θεμελιωδών αρχών και αξιών να εξελιχθούν ανεξέλεγκτα στη Δύση, με αποτέλεσμα αυτή τώρα να μην μπορεί να αντιδράσει αποτελεσματικά στον Νέο Ψυχρό Πόλεμο που ασκούν ανελεύθερα καθεστώτα όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Τουρκία. Το αν η πανδημία θα καταστεί η αρχή του τέλους – το σημείο «λήξης» του μεταπολεμικού συστήματος – θα κριθεί από το πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά θα αντιδράσουν οι βασικοί παίκτες του συστήματος.

Ο Ρωμανός Γεροδήμος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Bournemouth. Το βιβλίο του «Ανταποκρίσεις από τον 21ο αιώνα» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος.